Menu- główna strona cofnij


Rozdział II.

Złota Bulla 1136 rok Innocentego II jako tekst źródłowy do nauki prawa i historii w przekładzie: Walkowski Grzegorz Kazimierz Bydgoszcz 2012 Wszelkie prawa do przekładu zastrzeżone. Wyrażam zgodę na cytowanie dla potrzeb naukowych i dydaktycznych nie więcej niż 30 słów treści przekładu, bez podania autora tłumaczenia. W pozostałych przypadkach, koniecznym jest uzyskanie mojej pisemnej zgody. W przeciwnym razie, cytaty traktowane będą jako dokonane z naruszeniem praw autorskich do przekładu i ścigane według prawa polskiego i Unii Europejskiej. All rights reserved. Without my permision can be cited no more than 30 words of translation. Under my permission can be cited more. Otherwise, citations will be treated as in violation of the rights to translate and prosecuted under Polish law and law of European Union.

Dokument źródłowy nr 1. Bulla Innocentego II z roku 1136 oznaczająca dobra podległe arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu.
Dokument Nr 7 Kodeksu Dyplomatycznego Wielkopolskiego.
Innocentius Pp. II 1136 Jul. 7, Pisis; omnes possessiones ecclesiae Gneznensi quandocunque legitime factas, privilegio Sedis apostolicae communit et in perpetuum confirmat.

Innocentius episcopus servus servorum Dei, venerabili fratri Jacobo Gneznensi archiepiscopo eiusque successoribus canonice substituendis, in perpetuam memoriam. Ex commisso nobis a Deo apostolatus officio universis Dei fidelibus debitores existimus, et quanto Poloniorum regio in remotioribus mundi partibus sita esse cognoscitur, tanto ei propensiori studio nos convenit inminere, et apostolice tuitionis atque auctoritatis necessaria munimenta conferre”.
Innocenty (*Bezwinny), sługa sług bożych, bratu (swojemu) Jakubowi, arcybiskupowi gnieźnieńskiemu i jego następcom i zastępcom wedle prawa kanonicznego, dla wiecznej pamięci (mówi). W jedności (zobowiązaniu wspólnym) z Bogiem, (tudzież) z urzędem apostolskim (ogólno)światowym, w którym w wierze z bogiem (dobrotliwym) istniejemy (jako jego dłużnicy), a gdzie i królestwo polskie (w świecie gdzieś tam) uczestniczy, a (przy tym) rozpoznawalne (jest), tak więc przynależąc do hołdowników (wdrożonych) przynależy (przystało), tym samym, że nie będąc zagrożonym odrzuceniem jako przeciwnemu obronie apostolskiej (*tłumaczenie alternatywne: co nie jest przeciwne władzy (sprawowaniu) przez obronę (wiary).
“Dignum est equidem, ut qui ad ecclesiarum regimen assumpti sumus, pro earum libertate sollicite vigilemus, et ne pravorum hominum molestiis agitentur, aut per eos suis bonis et possessionibus quocunque tempore destitui valeant, salubriter providere curemus”. Godnym jest zatem, władzy kościelnej nam nadanej aby naszej władzy (uwalniania) się przypatrzeć, by ją sprawować i by nie była ona (władza) dla (tych) ludzi, którzy nie są przewrotni (*podwójną negacją tu określa się ludzi prawych) uprzykrzeniem, która z naszej (mimo tego przymusu) dobroci i władztwa wypływa a co (do)prowadzi do dobrego (dla nas (i ich) samych).

„Quam ob rem venerabili fratre Iacobe, tuis postulationibus clementer annuimus, et Gneznensem ecclesiam, cui Deo auctore presides, apostolice. Sedis privilegio communimus statuentes, ut quascunque possessiones, quecunque bona iuste et canonice eadem ecclesia possidet aut in futurum rationabiliter poterit adipisci, firma tibi tuisque successoribus et illibata serventur; in quibus hec propriis nominibus exprimendo subiunximus”.
Dla(tego z) powodu czcigodnego brata Jakuba, (na) twoje prośby łaskawie zgadzamy się, by (arcy)biskupstwo gnieźnieńskie, któremu Bóg spowodował (że) przewodzisz, apostolskie (że jest). Przypatrzmy się (więc) (spójrzmy na) powszechnym przywilejom ustanowionym, każdemu mieniu (majątkowi) i wszystkim dobrom właśnie i kanonicznie (*zgodnie z prawem kościelnym) posiadanym oraz (na) to, co w przyszłości można uzyskać, (by) pracowały dla ciebie i twoich następców i byś ich nie utracił, co wyrażamy przez własnych nazw dołączenie (*tłumaczenie alternatywne: które (do czego) to naszym własnym imieniem wyrażonym przystąpiliśmy). “De Gnezden, de Ostrov, de Lecna, de Nakel usque ad fluvium Plitviza, de Landa, de Calis, de Chezram, de Ruda plenarias decimationes annone, mellis et ferri, tabernarum, placitorum, pellicularum mardurinarum et vulpinarium, porcorum, thelonei tam in ipsa civitate, quam per omnes transitus civitati vel castellis nominatis adiacentes”.
Gniezno, Ostrów, Łekno, Nakło do rzeki Płytwicy (*uważa się, że nazawą Plitviza oznaczano w północnej Polsce ówczesnej co najmniej dwie rzeki – tu jednak: Noteć), Ląd, Kalisz, Czestram, Ruda, pełnego roku dziesięcinę (*alternatywne tłumaczenie: powszechną dziesięcinę) (da) zboże, miód i żelazo, sklepowe (od wyszynku), placowe, (*chodzi o daniny naturalne za prawo handlu na targu przy kościele), skóry kun i lisów (*chodzi o skóry wielu zwierząt wodnych i lądowych), świnie, celowe opłaty miejskie (myta i cła) tamże, gdzie wszyscy przechodzą miastowo (przez osadę miejską) lub gdzie do zamków przyległe (*odpłatne przejścia są).
„Item provincia de Znein cum decimis, cum foro, cum lacubus et cum omni iuriditione seculari his contenta villis”:
Również prowincja żnińska, (podległa) z dziesięciną, rynkami, jeziorami i całą swą świecką władzą, która zawiera osady:
Grochovisca cum his possessoribus: Dureviz, Radenta, Mislac, Sirac
Grochowiska z przyległościami (* raz wymienia się osady, innym razem rody, a innym razem osoby, a jeszcze innym zawody; można też tłumaczyć: z przynależnymi; imiona własne – nie tłumaczone):Dureviz, Radenta, Mislac, Sirac;
Stari Biscupici cum his”: Navos, Ruz, Sul, Balovanz, Vitossa, Pantis, Zmarsc, Miloch, Craic, Negloz, Conus, Dal, Marsec, Ciz, Posbech, Redanta, Zmogor, Domc, Digoma, Gobilca, Parech, Clobuchec, Pampic, Candera, Comor, Sdomit, Pandetech;
Biskupin (?) z: Navos, Ruz, Sul, Balovanz, Vitossa, Pantis, Zmarsc, Miloch, Craic, Negloz, Conus, Dal, Marsec, Ciz, Posbech, Redanta, Zmogor, Domc, Digoma, Gobilca, Parech, Clobuchec, Pampic, Candera, Comor, Sdomit, Pandetech; eorum quidam in Zagorin manent“.
Choć niektóre z nich w Zagorin są przypisane.
Scaple cum his: Ocroz, Smars, Cyrnela, Zdevy, Sarnota, Sulec, Milochat, Chrap, Dlotla, Tais, Goli, Sedlon, Costol, Milich, Lederg, Sulirat, Puca.
Scaple (lokalizacja i nazwa nieznana) z: Ocroz, Smars, Cyrnela, Zdevy, Sarnota, Sulec, Milochat, Chrap, Dlotla, Tais, Goli, Sedlon, Costol, Milich, Lederg, Sulirat, Puca.
Item Syrdnici cum his possessoribus: Carna, Dobec, Miley, Snovid, Targossa, Tyrpis, Mesec, Mantina, Lovanta.
Żerniki z : Carna, Dobec, Miley, Snovid, Targossa, Tyrpis, Mesec, Mantina, Lovanta.
Item Potulino cum his: Chotan, Sulizlav, Miley, Dobros, Vssebant, Vissima, Radotech, Cosussec, Suc, Nadey, Miloz, Volis, Dvisen, Crostavez, Goli, Crost, Cussa, Domasca, Rados, Sostroch, Nessul, Teples, Miley, Milachec et Mogilec, Sobanta, Nemiris.
Również Podolin z: Chotan, Sulizlav, Miley, Dobros, Vssebant, Vissima, Radotech, Cosussec, Suc, Nadey, Miloz, Volis, Dvisen, Crostavez, Goli, Crost, Cussa, Domasca, Rados, Sostroch, Nessul, Teples, Miley, Milachec et Mogilec, Sobanta, Nemiris.
Item Opole cum his: Chotan, Sulizlav, Miley, Dobros, Vssebant, Vissima, Radotech, Cosussec, Suc, Nadey, Miloz, Volis, Dvisen, Crostavez, Goli, Crost, Cussa, Domasca, Rados, Sostroch, Nessul, Teples, Miley, Milachec et Mogilec, Sobanta, Nemiris.
Opole (lokalizacja i nazwa nieznana) z: Chotan, Sulizlav, Miley, Dobros, Vssebant, Vissima, Radotech, Cosussec, Suc, Nadey, Miloz, Volis, Dvisen, Crostavez, Goli, Crost, Cussa, Domasca, Rados, Sostroch, Nessul, Teples, Miley, Milachec et Mogilec, Sobanta, Nemiris.
Item in Villa Sagitariorum: Golec cum sociis suis.
Również w miejscowości (Strzałkowo, Strzelce ?) Golec, który do niej należy.
Item Dochunov cum his: Zach, Osar, Dalost, Siman.
Dochanów z :Zach, Osar, Dalost, Siman.
Item Gorice cum hisis: Carnes, Povoz, Belina, Reck, Milic, Nesnavy, Buza, Miley.
Gorzyce z: Carnes, Povoz, Belina, Reck, Milic, Nesnavy, Buza, Miley.
Item Dochunov cum his: Trup, Gores, Dobrina, Crston, Negloz, Drogomizl, Pantis, Guze, Lucha, Miley, Deventliz.
Dochanów z: Trup, Gores, Dobrina, Crston, Negloz, Drogomizl, Pantis, Guze, Lucha, Miley, Deventliz.
Bezcorist cum possessoribus: Brodec, Chuz, Chropec, Blis, Nadas, Radost, Broda.
Brzezkorzystew z przynależnymi: Brodec, Chuz, Chropec, Blis, Nadas, Radost, Broda.
Item Villa Piscatorum cum his: Vsemir, Miranta, Plastc, Vsemir, Grucha, Nemir, Cik, Pella, Crisan, Bogdan, Carz, Prussota, Potr, Sdanto, Piscor; Gomola, Blizuta, Sulidat, Sulis, Cecer, Rados, Vrotis, Godes, Ninomizl, Dal, Domazul, Dobrozodl, Ziroch, Glovca, Sirozlav
Także miejscowość Rybitwy(?) z: Vsemir, Miranta, Plastc, Vsemir, Grucha, Nemir, Cik, Pella, Crisan, Bogdan, Carz, Prussota, Potr, Sdanto, Piscor; Gomola, Blizuta, Sulidat, Sulis, Cecer, Rados, Vrotis, Godes, Ninomizl, Dal, Domazul, Dobrozodl, Ziroch, Glovca, Sirozlav.
Item Vruti cum his”: Cessimizl, Brodic, Zmars, God, Cessimizl, Blizina, Tangomir, Zedlanta, Milovit, Precard, Trebna, Goles et Dalchic.
Wrzosy z: Cessimizl, Brodic, Zmars, God, Cessimizl, Blizina, Tangomir, Zedlanta, Milovit, Precard, Trebna, Goles et Dalchic.
Item Vilchecov cum his possessoribus”: Ziroch, Vnenisl, Stres, Chropec, Unca, Gostina, Parchina, Sinoch, Vnevit. Item Balovesici cum his”:
Wilczkowo z przynależnościami: Ziroch, Vnenisl, Stres, Chropec, Unca, Gostina, Parchina, Sinoch, Vnevit.
Item Balovesici cum his”: Także Białożewin z: „Radost, Dobromisl, Cisan Chelzt, Jes, Nevstrop, Razc, Chaianta, Rezc, Sdevy, Zarbinoviz, Milovan, Sodlc, Neznavy, Sulic, Quasca.
Item Lestniz cum his”: „Milovy, Pibissa, Vilchanta, Malisca, Crusc, Bachora, Cyg, Balossa, Vssezodl, Jes, Trebemisl, Vilcan, Domay, Gan, Nemoy, Crston
Również Lestniz z: (lokalizacja i nazwa nieznana) Milovy, Pibissa, Vilchanta, Malisca, Crusc, Bachora, Cyg, Balossa, Vssezodl, Jes, Trebemisl, Vilcan, Domay, Gan, Nemoy, Crston.
Item Chomantovo cum his: „Sulichna, Mislim, Suchora, Malozimiz, Sidlo, Jezor, Bichek, Redonc.
Chomętowo z: Sulichna, Mislim, Suchora, Malozimiz, Sidlo, Jezor, Bichek, Redonc.
Item Silche cum his: Silca, Milovan, Nezul, Radeta, Techuta, Zippen, Crepc, Zmil, Redos, Lestniza, Vnemizl, Gamba, Bogumil.
Sielec z: Silca, Milovan, Nezul, Radeta, Techuta, Zippen, Crepc, Zmil, Redos, Lestniza, Vnemizl, Gamba, Bogumil.
Item Sodovo cum his: Stanoch, Pisla, Boruch, Voian, Dargorad, Radost
Zendowo z: Stanoch, Pisla, Boruch, Voian, Dargorad, Radost
cuius primogenitur Rpis, Nesda, Vilcos, Serucha, Blizohc, Rados, Rados, Ruzoviz.
kim są najstarsi (pierworodni)
Rpis, Nesda, Vilcos, Serucha, Blizohc, Rados, Rados, Ruzoviz.
Item Dobrilevo cum his possessoribus: Sulistry, Crostavz, Bzek.
Również Dobrylewo wraz z przynależnymi: Sulistry, Crostavz, Bzek.
Item Zvepavici cum his: Cuz, Crotossa, Oslab, Sulivy, Radost, Cochan, Domavy
Także Zvepavici z: (nazwa i lokalizacja nieznana), która jest: Cuz, Crotossa, Oslab, Sulivy, Radost, Cochan, Domavy.
Item Lissinino cum his: Ponat, Quatec, Targossa, Stralec.
Łysinin z: Ponat, Quatec, Targossa, Stralec.
Item Sbarbinichi cum his: Budizlav, Mlodos, Vcad, Zwar, Zlavic, Chestoch, Grochot, Sdan, Darsc
Skarbienice z:Budizlav, Mlodos, Vcad, Zwar, Zlavic, Chestoch, Grochot, Sdan, Darsc;
hi omnes cum aliis advenis et omni posteritate, archiepiscopales sunt. Item ville archiepiscopales circa Gnezdn”:
To wszystko i inne jeszcze przypisania i wszystkie włości archidiecezji są. Także miejscowości archidiecezji obok Gniezna:
„Keblovo, cuius possessores hii sunt: Dobron, Nenach, Vston, Radost, Crambos, Ciz, Sostros;
Keblovo (nazwa i lokalizacja nieznana), do którego własności się zalicza: Dobron, Nenach, Vston, Radost, Crambos, Ciz, Sostros;
Item Dambnicia Radovit cum his eius possesores” (sic):
Również Dębnica, która ma swoje przynależności (tak(kie jak))
Smarcek, Doman, Sedlevit, Locana, Vestina, cum filiis eorum”.
Smarcek, Doman, Sedlevit, Locana, Vestina z dziećmi ich.
“Item Pischyno cum his”: „Blizc, Bogumil, Bogdan”.
Pyszczyn z: Blizc, Bogumil, Bogdan.
„Item villa super flumen Vna quam tenuit olim Stan arator episcopi. Item ville archiepiscopi circa Calis”:
Również miejscowość nad rzeką Wną (*Wartą?), którą posiadał starą (od dawna) Stan, rolnik (ekonom) biskupa. Również miejscowości archidiecezjalne obok Kalisza:
„Raysco et alia servidola (sic) quam super Zvandri aquam appellaverunt Hllme, et cum omnibus incolis suis”.
Rajsko, i inni cieśle, którzy nad potokiem Zvandri, wołanym Hilme (mieszkają) wraz z ludnością,
„Item Sovici et Lochovici, Vzorovici, Vzorovici (sic), Malonovici, Bralici, Domanevici; et super aquam Oloboc: Mislentino, et super campum Dambsco omnes servi cum villa eorum. Item Gostonovici cum villa forum”.
Także Somina i Łaszków, Vzorowici (wieś nieznana), Malanów, Bralici (wieś nieznana), Domanów(?); i ci co nad potokiem Oloboc (*być może rzeka Prosna): Mislentino, i na polanie Dębsko, wszyscy służą do miejscowości wymienionych. Takżę Goszczanów do miejscowości przynależą.
„Item ville archiepiscopi circa Zeraz”:
Także osady arcybiskupstwa koło Sieradza:
“Zandeievici, Parno, Cluchici, Coberichezco, Gambiza, Iarotici, Manina; hee omnes cum possessoribus suis. Item ville circa Spitimir: Janovici, Tandov, Smolzco, Pricuna, Turcovici, Turcoviste, Uneievo, Karchovo, Milostovici, Gazovo et Clonova cum possessoribus suis”.
Sędziejewice, Parzno, Kluki, Kobierzycko, Gambia (wieś nieznana), Jarocice, Monice z wszystkimi przynależnościami, także osady koło Spicymierza; Jankowice, Tądów, Smolsko, Przykuna, Turek i Turowice lub odwrotnie, Uniejów, Charchów, Miłkowice, Kaszów i Klonów z przynależnościami;
“Item Milodat cum villa et Zambatino, que fait Davgeri episcope”.
Również Wólka Miłkowska z osadą i Ziemięcin, które było Przekazane biskupstwu.
“Item Sulostovo super fluvium Tena”.
Także Suliszewice, nad rzeką Teną,
„Item de Miliche castello quod est de Vratizlavensi episcopatu, plenarie decimationes per totum ex hac parte Bariche. Item de castello Ziraz, Spitimir, Malogost, Rospra, Lunciz, Voibor, Sarnov”,
Także Milicz z zamkiem, które do biskupstwa wrocławskiego (się liczy), pełnoroczną dziesięcinę w całości od (tej) części (zwanej) Barycz, także grody (może okolice) Sieradz, Spicymierz, Małogoszcz, Rozprza, Łęczyca, Wolbórz, Żarnów;
“Skrin plenarias decimationes annone, mellis, ferri, pellium vulpinarium et mardurinarum, de placito, de tabernis, de foris, de theloneo, tam in ipsis castellis, quam in locis eis adiacentibus; per omnes transitus de theloneo et decimali ebdomada, per omnes quotquot sunt de Chrustov usque in Vislam iuxta fluvium Pelza”.
Skrzynno uchwaloną ma roczną dziesięcinę, (jako) miód, żelazo, skóry kun i lisów, placowe, sklepowe (od wyszynku), rynkowe, myto, gdzie zamki (kasztele), za wyjątkiem, gdzie przejście (prawo przejścia) jest przypisane (darmo); dla wszystkich przejść myto i dziesięcina tygodniowa (*tłumaczenie alternatywne: płatna (pobierana) co dziesiąty tydzień), dla wszystkich, którzy (się liczą ponad) tyle, ile są w Chrząstów, w górę Wisły, gdzie przejmuje ona rzekę Pilicę.
“Item plenarias decimationes super eos qui Treblevici et Radlici dicuntur”.
Również (nakładziona) jest dziesięcina pełnoroczna na tych, których zwą Treblevici i Radlici ( Pługowo? i Radłowo?).
„Item Loviche cum decimis, cum villis et earum incolis, cum venatione, cum castoribus et cum omni penitus iuriditione seculari, nulli preter episcopum respondere habet”.
Również Łowicz, z dziesięciny, z wiosek i z ich mieszkańców (* podymne i pogłówne?), z lasów łownych, z żeremi bobrowych (stawów leśnych) i z wszystkich kar świeckich, tylko przed biskupem odpowiadają (za to co wyżej).
“Item Nir per totum inter Thur et Cholm, cum castoribus et eorum custodibus, cum piscatoribus et villis eorum, tantum archiepiscopo pertinet”.
Także Nir (rzeczka Ner) który całością jest (samodzielną miejscowością) między Turem a Chełmem, z bobrów i ich posiadaczy, z rybaków i ich osad, wszystko przypisane jest archidiecezji.
“Item abbatia sancte Marie in castello Lancicie cum centum servis et villis eorum, cum quatuor scilicet lacubus: Pretche, Chotle, Bezdeze, Brdovo. Item Bralin cum sociis suis et vineis duabus et tutoribus earum cum villis suis, quarum una Plocensis altera Vladizlavensis castelli est; pistores etiam et coci, agazones et sutores cum omnibus que ministratione abbatie eidem sunt ordinate”.
Także opactwo świętej Marii przy kasztelu (zamku) w Łęczycy z stoma sługami ze wsi (jemu) należących, któremu także jeziora (cztery) są przypisane: Pretche, Chtle, Bezdeze, Drdovo. Również Brwilno i Wolka Brwilska, który (tam należy) mimo że dwóch ma obrońców, od osad swoich (podlega), choć (obrońca) jeden w Płocku, drugi w Włocławku ma zamek; piekarzów, kucharzów, stajennych, szewców i do wszystkiego, którzy służą opactwu temu, gdzie są przypisani.
“Item Manina ante castellum Zandomir cum rusticis et villis eorum et omnibus ad hec pertinentibus. Item castellum Solche cum omnibus pertinentiis nonnisi archiepiscopo pertinet”.
Również Manina (nazwa i lokalizacja nieznana ), naprzeciw zamku Sandomierz leżąca (ta) kraina i wioski w niej, wszystkie w niej są częściami. Także zamek Solec do wszystkich dóbr arcybiskupstwa należy.
„Item villa ante Bitom que Zversov dicitur cum rusticis, argenti fossoribus, cum duabus tabernis, nonnisi ad archiepiscopi pertinet iuriditionem. Item aput civitatem Cracovie sal archiepiscopi qui Babiza nuncupatur, tantum sue respondet ditioni”.
Także miejscowość Bitom, na które w tej krainie mówi się Zversov, gdzie kopalnie srebra i dwa sklepy (*zajazdy z napitkiem) tylko sądownictwu arcybiskupa podlega. Także w (pod) Krakowie, (gdzie) sól jak ją nazwano teraz Babiza (*nazwa potoku płynącego przez Bochnię – Babica, co pozwala na identyfikację miejsca z miejscowością Bochnia) tylko jego rządom podlega (arcybiskupa).
„Item ville archiepiscopi circa Cracoviam hee sunt: Iurevici cum villa eorum, Dancovo, Conecheno, Tyrno, Chrostlino, Crolevici, Zrenava, et super Pregini Rudnici; tam ville quam possessores earum omni iure archiepiscopo pertinent. Item villa in Zrem que Dolzco nuncupatur. Item ville archiepiscopales per Cuiaviam: Cholm, Conare, Bachora, Poddambia, Hermanovo, Drvalevo, et hee omnes cum suis possessoribus de possessione archiepiscopali sunt”.
Także miejscowości arcybiskupstwa obok Krakowa które są: Jurków, których wioski są: Danków, Konieczno, Tyrno (nazwa i lokalizacja nieznana), Chryszczyna, Królewice, Szreniawa i na(d) Pregini Rudno, których to właściciele wyłącznie do sądzenia arcybiskupstwa są przypisani. Także miejscowość Śrem, które Dolsk nazywają. Także miejscowości arcybiskupie na Kujawach, Chełmce, Konary (lub Konarzewo), Bachorce (lub Wola Bachorna), Dąbie, Jerzmanowo, Drwalewo i inne liczne, które do władania i posiadania arcybiskupstwa są.
“Decernimus ergo, ut nulli omnino hominum liceat prefatam Gneznensem ecclesiam temere perturbare, aut aliquid de his eius possessionibus auferre, vel aufferendo retinere, minuere, seu quibuslibet molestiis fatigare. Si qua igitur in posterum eccclesiastica secularisve persona hanc nostre constitutionis paginam sciens, contra eam temere ire tentaverit, secundo terciove commonita, nisi reatum suum congrua satisfactione correxerit, potestate honorisque sui dignitate careat, reamque se divino existere de perpetrata iniquitate iudicio cognoscat, et a sacratissimo Corpore et Sanguine Dei et Domni Redemtoris nostri Ihesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine distincte ulcioni subiaceat”.
Rzeczono więc, iż nikt z wszystkich ludzi, pozwolenia (władzy) nie ma do rzeczonego kościoła gnieźnieńskiego, pochopnego zakłócenia (jego) lub cokolwiek spod władztwa tego usunąć, lub przeciw posłuszeństwu (by) wystąpić i miał się tak zachować, co może zostać poczytane za kłopot dla nas i wymuszenie. Więc jeśli kto się nie zna na (tej) rzeczy, niech nie nawołuje (do czegokolwiek innego), a niech (ten) kto go popiera, nie posiada w tym uradowania, ponieważ to pismo (te karty) jest oświadczeniem naszej wiedzy, chyba że działa bez rozeznania, inaczej (po drugie) brak poszanowania władzy (naszej), zaprzecza istnieniu boskości i w ten sposób niegodny (jest) praw do sądu (boskiego) dostąpienia (poznania), i od najświętszego Ciała i Krwi Boga i Pana Odkupiciela (odkupienia win przez) naszego (pana) Jezusa Chrystusa się pozbawia, na sądzie ostatecznym, przedmiotem zemsty dotknięty (będzie).
“Cunctis autem eidem loco que sua sunt servantibus, sit pax Domini nostri Iesu Christi, quatenus et hic fructum bone operationis percipiant, et aput districtum iudicem pacem inveniant”.
Wszystkie miejsca wymienione, które są służebne, pod pokojem Pana naszego Jezusa Chrystusa i z działań swoich dobrych (niech) korzystają, i pod władzą sądzenia (sądów) pokojem się cieszą.
„Adicimus itaque, ut nemini fas sit ecclesiam beati Adalberti super possessione rusticorum de cetero infestare aut eis exinde aliquam contradictionem inferre; quorum vero nomina hec sunt videlicet et official”.
Dodajmy zatem, że nikt (nam) zabrać nie może kościoła świętego Wojciecha (*kościoła polskiego), ani dóbr jego ziemskich (lądowych) ani ich najechać, czym się doprowadzi do sprzeczności (z nami); zebrali(śmy się) panowie (tu) jako osoby urzędowe (*alternatywne tłumaczenie: zebrane jednak nazwiska są (z)obaczone i urzędowe, reprezentatywne).
“Ad officium agazonum hii sunt: Gostivvy, Voiuta, Nezamizl cum tribus fratribus, Goston, Datk, Radost, Mancossa, Nadey, Mozuta. Lagenarii vero sunt hii: Crisan et Subic cum fratribus, Bolech cum fratribus. Rustici vero sunt hii: Modlenta, Smogor, Gnevos cum fratribus, Tmina cum fratre, Piscla, Maruzc, Zandey, Domavy, Tycareviz, Smogor, Vitos, Russota cum filiis et fratribus. Item iuxta Ilme: Doluploz cum filiis et cum villa, Prozina, Dobrenta, Golec. Hii vero sunt carpentarii: Vrest, Tys, Dulgota, Doman, Golian. Hospites vero sunt hii: Polc, Pocay. Tessanta, Lazina, Smars, Slimisl, Vstech, Mantis, Godina, Panten, Cirnech, Modic, Goston, Dobes cum filiis, Milos, Cuassec. Milites quoque hii sunt: Zoba, Stoygnev, Segost, Mantys”.
Do urzędu naszego wyższego (*alternatywne tłumaczenie: konno) stawili się (*alternatywne tłumaczenie: do (naszego) urzędu (koniarzami), którzy są:)
Gostivvy, Voiuta, Nezamizl trzech braci, Goston, Datk, Radost, Mancossa, Nadey, Mozuta. Łagiewnicy (*wyrabiający naczynia): Crisan i Subic z braćmi, Bolech z braćmi. Osiedli (*alternatywne tłumaczenie: kołodziejami), którzy są tacy: Modlenta, Smogor, Gniewosz z braćmi, Tmina z bratem, Piscla, Maruzc, Zandey, Domavy, Tycareviz, Smogor, Vitos, Rusota z synami i braćmi. Także przy Ilme: Doluploz z synami i wioską, Prozina, Dobrenta, Golec. Ci, którzy są cieślami: Vrest, Tys, Dulgota, Doman, Golian. Przejazdem (gośćmi, nasadzonymi), którzy są Polc, Pocay, Tessanta, Lazina, Smars, Slimisl, Vstech, Mantis, Godina, Panten, Cirnech, Modic, Goston, Dobes z synami, Milos, Cuassec. Żołnierzami (rycerzami), którzy są: Zoba, Stoygnev, Segost, Mantys.
„Ville vero circa fluvium Ganzava: Rilevo, Podgorino, Zvepravici, Lizinino, Staribiscubici, Zagorici, Chomesa, Pnevo, Glovotino”.
Wsie leżące w pobliżu rzeki Gąsawki: Rydlewo, Podgórzyn, Zveprawici (nazwa i lokalizacja nieznana), Lizinino, Starabiskupia, Zagorici, Chomiąża, Pniewo, Głowy.
“Si quis autem contra hanc nostram institucionem temere ire temtaverit, excommunicationi subiaceat; conservantes vero, omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius gratiam consequantur. Amen”.
Ten, kto przeciw temu naszemu zarządzeniu (zbiorowi praw) pochopnie wystąpi, wyłączonym poza społeczność (chrześcijańską) będzie; zachowując je (zgodnie z nim), wszechmogący bóg i błogosławieni (święci) Piotr i Paweł apostołowie, łaską (swą) go namaszczą (zwynikują). Amen.
“Ego Innocentius catholice ecclesie episcopus ss. Ego Gerardus presbyter cardinalis tituli sancte Crucis. ss. Ego Anselmus presbyter cardinalis. ss. Ego Lucas presbyter cardinalis tituli sanctorum Iohannis et Pauli. ss. Ego Martinus presbyter cardinalis. ss. Ego Gregorius presbyter cardinalis tituli sancte Prisce. ss. Ego Gregorius diaconus cardinalis sanctorum Sergi et Bachi. ss. Ego Hubaldus diaconus cardinalis sancte Marie in Via lata. ss. Ego Vassallus diaconus cardinalis sancti Eustachii. ss. Ego Crisogonus sancte Marie in Porticu diaconus cardinalis ss. Ego Willelmus Prenestinus episcopus. ss. Ego Guido Tyburtinus episcopus. ss. Datum Pisis per manus Aimerici sancte Romane ecclesie diaconi cardinalis et cancellarii Nonis Iulii, Indictione XIIII, Incarnationis dominice anno M.C.XXX.VI, pontificatus vero domini Innocentii Pape II. anno VII”.
Ja Innocenty, biskup kościoła katolickiego (*od kubka pańskiego się wiodącego, w którym rozlał krew i rozdał ciało), podpisuję. Ja Gerard prezbiter-kardynał (*prezbiterium to rada gminy chrześcijańskiej, tu Gerard jest tytularnym kardynałem, dlatego że kościół wprowadzał już nazwę biskup, ale ten biskup nie miał swojej diecezji) kościoła tytularnego świętego Krzyża, podpisuję. Ja Anzelm kardynał-prezbiter (*również bez diecezji, członek kolegium kardynalskiego), podpisuję. Ja Łukasz, kardynał-prezbiter kościoła tytularnego świętych Jana i Pawła, podpisuję. Ja Marcin, kardynał-prezbiter, podpisuję. Ja Grzegorz, kardynał-prezbiter kościoła tytularnego świętej Pryscylli, podpisuję. Ja Grzegorz kardynał-diakon kościoła świętych Sergiusza i Bacha(usa) (*oznaczenie dzielnicy II lub I miasta Rzym - Kwirynał, Monti), podpisuję (*ten kardynał (diakon kardynalski) wybrany został przez dekanat parafii – w Rzymie symbolicznych biskupstw - określonej dzielnicy miasta Rzym). Ja Hubald kardynał-diakon kościoła Matki Boskiej przy Drodze Latyńskiej (*zwanej także Via Flaminia, chodzi o IQ pierwszą dzielnicę Rzymu), podpisuję. Ja Wassal, kardynał-diakon kościoła świętego Eustachego (oznaczenie dzielnicy II lub III ówczesnego Rzymu, część Flaminio dzielnicy I), podpisuję. Ja Chryzogon, kardynał-diakon kościoła Matki Boskiej w Portyku (*dzielnica IV lub V ówczesnego Rzymu), podpisuję. Wilhelm biskup Prenestino (*dzielnica siódma miasta Rzym Q.VII), podpisuję. Ja Gwidon biskup Tiburtino (*dzielnica szósta Q.VI), podpisuję.
Dane w Pizie ręką Ajmeryka kardynała-diakona i kanclerza świętego Kościoła Rzymskiego, w dziewiątki lipcowe, indykcji czternastej, roku od Wcielenia Pańskiego 1136, w siódmym roku pontyfikatu papieża Innocentego II.

Komentarz:

Bulla zakreśla północne i południowe granice archidiecezji gnieźnieńskiej przez wskazanie północnych kasztelanii (Ostrów, Łekno, Nakło) oraz południowych (Ląd, Kalisz, Czesram, Ruda). Niewątpliwie chodzi tu o okręgi administracyjne, nie zaś same grody. Należy pamiętać, że w owym czasie nie rozwinęła się jeszcze akcja immunizacyjna. W ramach wymienionych kasztelani zapewne znaczne dobra należały do samego księcia. Wymienione źródła dochodów wskazują na źródła danin prawa książęcego, innymi słowy bulla wyraża wszystkie znane wówczas tytuły poboru. Bulla potwierdza prawo arcybiskupa do dziesiątej części tychże w wskazanych środkach płatniczych (płacidłach).
Dokument bardzo szczegółowo zajmuje się kasztelanią żnińską, która nie została wcześniej wymieniona pomiędzy północnymi kasztelaniami. Wskazuje to na szczególny charakter regulacji. Antoni Małecki w pracy „Studyum nad bullą Inocentego II z roku 1136”, (Poznań 1894) podnosi dwie interesujące kwestie. Po pierwsze wskazuje na wyrażenie „iuriditione seculari”, które nie należy utożsamiać z „iurisditione”, czyli władzą sadowniczą. Po drugie, wymienieni z imienia mieszkańcy poszczególnych wsi są jego zdaniem wolnymi posiadaczami ziemi w obrębie władztwa archidiecezji, a bulla te wolności ma im gwarantować. Bezsporną kwestią jest, że tego typu dokumenty wydawane były w celu ochrony interesów wnioskodawcy. Arcybiskup zaś gnieźnieński pozyskując omawianą bullę działał tylko i wyłącznie w interesie archidiecezji. W obecnym czasie nie można rozstrzygnąć autorytatywnie o strukturze społecznej mieszkańców wskazanych w dokumencie osad. Z dużym prawdopodobieństwem można założyć, że wskazane wsie zamieszkiwali zarówno wolni posiadacze jak i niewolni przypisańcy. Pośrednio świadczy o tym dużo późniejszy przywilej Władysława Odonica z roku 1234 dla arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, który reguluje między innymi kwestie jurysdykcji w kasztelanii żnińskiej (KDW t. 1, Nr 174 – cytowany poniżej). Powyższe wskazuje, że wymienieni z imienia lub rodu byli niewolnymi przypisańcami a arcybiskupowi przysługiwała nad nimi „iuridutione seculari”, czyli władza świecka, czyli nie do sądzenia, czy karania. Jurysdykcję w pełnym tego słowa znaczeniu, nad wszystkimi mieszkańcami kasztelanii arcybiskup uzyskał dopiero od czasu wydania wspomnianego przywileju Odonica.
Współcześnie często bardzo trudno dokonać identyfikacji nazw i położenia wsi wymienionych w bulli. Po fragmencie dotyczącym kasztelanii żnińskiej bulla wymienia dobra arcybiskupie w kasztelanii kaliskiej, sieradzkiej i okolicach Spicymierza.
Kolejna część bulli dotyczy kasztelanii leżących poza Wielkopolską i zaczyna się identycznie w przedmiocie określenia dziesięciny prawdziwej jak to robiła dla kasztelanii wielkopolskich. Milicz należał do Śląska i biskupstwa wrocławskiego, pozostałe zaś wymienione kasztelanie obejmują dużą połać ziem łęczyckiej, sieradzkiej i zachodniej Sandomierszczyzny. A. Małecki zwraca uwagę na szczególną topografię ziem podległych arcybiskupowi gnieźnieńskiemu. Pierwotne uposażenie położone jest w wąskim pasie biegnącym z północy na południe u wschodnich granic Wielkopolski. Kolejny fragment bulli opisuje zwarty kompleks gruntów w Polsce centralnej. Małecki wywodzi z tego wniosek, że pierwotnie ziemie te miały stanowić uposażenie nowo formowanego biskupstwa łęczyckiego, którego śladem może być również opactwo świętej Marii w Łęczycy, którego świątynię w tradycji określano tumem, a więc słowem wskazującym świątynię biskupią.
A. Małecki fragment opisujący dobra łowickie (na Mazowszu) tłumaczy następująco: „Łowicz wraz z dziesięciną (od ludności w całym Łowickiem), tudzież z włościami i mieszkańcami w tych włościach, z polowaniem i bobrami, i w ogólności całem świeckiem zwierzchnictwem i dochodem do nikogo nie ma należeć, jak do biskupa”. – „Studyum nad bullą Inocentego II”, Poznań 1894, str. 47.
Fragment ten przypomina redakcją część dotyczącą opisu dóbr kasztelanii żnińskiej. Brakuje tylko (a może aż) nazw wsi i imion przypisańców. Dosłowne potraktowanie treści jest bardzo mylące, tym bardziej, że z późniejszych okresów zachowały się przywileje dla arcybiskupstwa – Konrada Mazowieckiego z roku 1210 (KDW t. 1, Nr 68 i 234), i dwa Ziemowita III z roku 1359 (KDW t. 2, Nr 1404). Między innymi Konrad Mazowiecki darował arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu wieś Łowicz. Prawdopodobnie we fragmencie tym chodzi o kilka lub kilkanaście wsi wraz z mieszkańcami w ziemi mazowieckiej, którą wskazuje Łowicz. Nadto zagadkowa treść władzy świeckiej arcybiskupa w tym fragmencie określana jest bliżej, w porównaniu z kasztelanią żnińską, jako „cum omni penitus iuriditione seculari”.
Kolejna część bulli w logicznym rozbiorze jest mało zrozumiała. Prawdopodobnie została mylnie zredagowana. A. Małecki proponuje następujący układ treści, jego zdaniem prawidłowy:
„Item Nir per totum inter Thur et Cholm, cum castoribus et eorum custodibus, cum piscatoribus et villis eorum cum, quatuor scilicet lacubus: Pretche, Chotle, Bezdeze, Brdovo, tantum archiepiscopo pertinet.
Item abbatia sancte Marie in castello Lancicie cum centum servis et villis eorum, pistores etiam et coci, agazones et sutores cum omnibus que ministratione abbatie eidem sunt ordinata.
Item Bralin cum sociis suis et vineis duabus et tutoribus earum cum villis suis, quarum una Plocensis altera Vladizlavensis castelli est”. – Małecki, tamże str. 51.
Istotnie taki układ jest logiczny i wymienia posiadłości arcybiskupie leżące pomiędzy Łowiczem a Łęczycą, konkretnie między Turem i Chełmnem wraz z czterema jeziorami i osadami tam położonymi.
Podniesione w ten sposób spostrzeżenie o wysoce prawdopodobnych korektach tekstu stało się w okresie późniejszym podstawą do wysunięcia przypuszczenia, że tekst bulli w zachowanym dokumencie, nie jest dokładnie oryginalny, lecz że stanowi przeredagowanie dokumentu pierwotnego, co więcej, wysunięty został pogląd, że znaczna część mienia i ludzi przypisanych w bulli do arcybiskupstwa, została wpisana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego kilka lat po faktycznym sporządzeniu dokumentu. Jak się wydaje, coś jest na rzeczy, zagadnienia te pozostawić można jednak na boku jako nierozwiązywalne i w zasadzie bez specjalnego znaczenia dla głownego wątku analizy i wrócić trzeba do tekstu.
Dalej - opactwo św. Marii w Łęczycy wraz z jego uposażeniem, czyli setką przypisańców po wsiach osadzonych, piekarzami, kucharzami, stajennymi, szewcami i wszystkimi innymi rzemieślnikami.
A. Małecki podejrzewa, że tak bogate uposażenie nie mogło służyć opactwu, jako zgromadzeniu zakonnemu. Dopatruje się w tym miejscu śladu formowania biskupstwa łęczyckiego.
Na końcu wymienione zostaje Brwilno, które leży pomiędzy biskupstwami włocławskim i płockim i rzeczywiście podzielone jest na dwie osady przedzielone Wisłą.
Kolejne wymienione dokumentem posiadłości rozrzucone są poza archidiecezją gnieźnieńską czyli w obrębie właściwości innych diecezji. Charakter władztwa nad nimi bulla określa takimi słowami; „cum omnibus pertinentiis nonnisi archiepiscopo pertinet”, „ad archiepiscopi pertinet iuriditionem”, „tantum sue respondet ditioni”, „omni iure archiepiscopo pertinent”, „cum suis possessoribus de possessione archiepiscopali sunt”. Trudno rozstrzygnąć czy władza arcybiskupa miała tylko charakter świecki, czy też duchowny z prawem pobierania dziesięciny. Dosłownie w pobliżu urzędowali przecież biskup krakowski czy włocławski.
A. Małecki wyraża zdziwienie, że tak istotny dokument jak bulla protekcyjna nie wymienia samego Żnina, który był posiadłością arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Podejrzewa, że ostatni fragment dotyczy właśnie Żnina, choć ułożony jest bardzo nieczytelnie co nie pozwala na jednoznaczną interpretację. Niemniej jednak dopatruje się w nim zinwentaryzowanej czeladzi grodowej – koniarzy, łagiewników, kołodziei, chłopów i wreszcie czterech rycerzy jako arcybiskupich włodyków.
Zdaniem tłumacza zaś wydaje się możliwe, że jest to skład poselstwa, które wyruszyło do Italii w imieniu arcybiskupa. Przemawiają za tym umieszczenie na wstępie takiej formuły: „quorum vero nomina hec sunt videlicet et officia” i kolejnej: „ad officium agazonum hii sunt”. To drugie wskazywać może na wyższy urząd, urzędem konnym nazywanym w niektórych krajach ówczesnej Europy (Węgry), którym mogłaby być kancelaria papieska, a przed którym stanęła delegacja.
Zupełnie na końcu tekst bulli mówi o wsiach leżących w pobliżu Gąsawki, co wskazywać może na rzeczywiste kłopoty z redakcją tekstu, istotnie nieco poszatkowanego tematycznie.
Pozostaje jeszcze zmierzyć się z rozumieniem przedmiotu opodatkowania bullą, czyli rzeczoną dziesięciną. Małecki uzasadnia, że użyta w tekście łacińska formuła „plenariae decimationes” świadczy o podkreśleniu faktu, że ma to być dziesięcina powszechna czyli prawdziwa, zupełna i rzeczywista. Wynika z tego, że dotychczas mogła być ona uiszczana faktycznie w mniejszej wartości bądź nie od wszystkiego. Zdaniem tłumacza jest jednak i inne znaczenie, mianowicie, że jest to dziesięcina pełnoroczna, co nie tyle oznacza, że jest ona płatna w roku, ale że całkowicie wyczerpuje obowiązek płacenia jeśli uiszczona zostanie raz w roku, ale co otwiera z kolei obowiązek jej zapłaty w roku następnym i raczej skłania się do tej wersji tłumaczenia jako podstawowej.
Szersze tło, rzec by można międzynarodowe, powszechnie łączy fakt wydania tego dokumentu z dwoma zjawiskami. Pierwszym – hołdem lennym ówczesnego władcy Polski – Bolesława Krzywoustego wobec cesarza w roku 1135, co biorąc pod uwagę bullę merseburską (powód drugi), oznaczało całkowite podporządkowanie wszystkich ziem polskich cesarzowi Lotoarowi i to zarówno na płaszczyźnie świeckiej jak i kanonicznej, o czym szerzej napisane zostało w rozdziale I niniejszej części tomu VII. Domniemywać należy, że podkreślenie niezawisłości arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, także poprzez wskazanie ziem i dóbr jemu podległych, stanowić miały przeciwwagę do postanowień bulli mersburskiej.

Rzadko i jest to punkt widzenia raczej odosobniony, pojawia się pogląd, że bulla była wynikiem zabiegów dyplomatycznych Krzywoustego, który w obliczu upływu lat i szykowania określonej drogi sukcesyjnej w swoim testamencie ubiegał się o uniezależnienie już nie siebie, bo było na to za późno, ile swojego dziedzica – księcia seniora – od podległości cesarzowi, a drogę do tego upatrywał w oderwaniu podległości choćby kanonicznej ziem piastowskich od arcybiskupstwa zależnego od cesarza.
Omawiany dokument, czyli w istocie list papieża do arcybiskupa gnieźnieńskiego zwany jest Złotą Bullą przez językoznawców języka polskiego, ponieważ użyte są w nim fonetyczne odwzorowania nazw, imion i innych jeszcze zjawisk dotyczących języka polskiego są zarówno pierwsze jak i bardzo obszerne, a do tego dają się powiązać z siatką geograficzną, stanowią tym samym skarbnicę wiedzy o ówczesnej Polsce, a jeszcze bardziej o używanym wówczas języku.



Kontakt do sprzedaży książek:
Grzegorz Walkowski
ul.Hetmańska 38
85-039 Bydgoszcz
tel. 052 320-35-94

e-mail: grzegorzwalkowski@walkowskibiuro.pl





Projekt Firmy INMAKS - link