Menu- główna strona


Fragment książki System polskiego prawa podatkowego w praktyce. Tom VII Podatki w dwudziestoleciu międzywojennym 1918-1939.
Planowana data publikacji: czerwiec 2013.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Zabraniam cytowania jakiegokolwiek fragmentu poniższego tekstu bez podania nazwiska autora, poza przeznaczeniem na prywatny użytek naukowy lub dydaktyczny oraz informuję, że każde niezutoryzowane przeze mnie rozpowszechnienie będzie ścigane według prawa polskiego i prawa Unii Europejskiej.

  System - tematyka     4  
  Rozdział XIII Odzyskanie niepodległości. Traktat wersalski 1919     23  
  1. Moment odzyskania niepodległości. Traktat wersalski     23  
  2. Plebiscyty ludnościowe i powstania śląskie ostatecznie kształtują terytorium państwa polskiego     30  
  3. Sytuacja polityczna Niemiec po I wojnie i kierunki niemieckiej polityki międzynarodowej     32  
  4. Stosunki niemiecko-polskie w latach 1926-1939     36  
  5. Polska polityka zagraniczna lat 1933-1939     39  
  6. Nauka polska a zagadnienia podatkowe     43  
  6.1. Nauka polska u progu odzyskania niepodległości. Zagadnienie przejęcia długów byłych państw zaborczych przez Polskę     43  
  6.1.1. Zagadnienia podatkowe, gospodarcze i celne u progu odzyskania niepodległości     43  
  6.1.2. Zagadnienie przejęcia długów byłych państw zaborczych przez Polskę     96  
  6.2. Główne kierunki badawcze polskiej myśli ekonomicznej i prawniczej w sprawach podatkowych w dwudziestoleciu
         międzywojennym  
  102  
  6.3. Nauka skarbowości R. Rybarskiego z 1935 r.     128  
  Rozdział XIV Polityka gospodarcza, pieniężna i podatkowa w latach 1918-1939     199  
  1. Stabilizacja sytuacji gospodarczej i utrata równowagi pieniężnej w latach 1919-1921     200  
  2. „Reformy Grabskiego” z lat 1923-1924. Reorganizacja banku emisyjnego. Likwidacja wielowalutowości polskiego obiegu
       pieniężnego  
  205  
  2.1. Reorganizacja banku emisyjnego     205  
  2.2. Wprowadzenie nowego pieniądza i koncepcje jego finansowania     209  
  2.3. Wielowalutowość a polityka dewizowa     231  
  3. Przewrót majowy. Sytuacja gospodarcza w latach 1918-1926 i w latach 1926-1939     234  
  4. Polska polityka gospodarcza a Wielki Kryzys (lata 1929-1935)     238  
  4.1. Tło ogólne     238  
  4.2. Sytuacja w rolnictwie     239  
  4.3. Sytuacja w przemyśle. Polityka kartelowo-monopolowa     242  
  4.4. Bezrobocie. Migracja ludzi i kapitału     246  
  5. Obieg pieniądza w latach 1925/1926-1938/1939     250  
  6. Polityka gospodarcza lat 1936-1939     258  
  6.1. Zmiany w polityce wewnętrznej lat 1934-1936     258  
  6.2. Centralny Okręg Przemysłowy     259  
  7. Handel zagraniczny a polityka pieniężna     266  
  7.1. Izolacja tranzytowa Polski w latach 1919-1921. Wojna celna z Niemcami w latach 1925-1934     266  
  7.2. Struktura i kierunki handlu zagranicznego w latach 1919-1939     272  
  8. Budżety państwa i ich wykonywanie w latach 1918-1939     277  
  8.1. Ogólne założenia polityki pieniężnej a budżet państwa     277  
  8.2. Wykonywanie budżetów w latach 1918-1939     284  
  Rozdział XV Poszczególne tytuły podatkowe i organizacja organów podatkowych     303  
  Wstęp     305  
  1. Podatki bezpośrednie     310  
  1.1. Podatek gruntowy (państwowy)     310  
  1.2. Podatek od nieruchomości     317  
  1.3. Podatek przemysłowy     323  
  1.4. Podatek od kapitałów i rent     328  
  1.5. Podatek dochodowy (państwowy)     332  
  1.5.1. Podatek dochodowy na zasadach ogólnych     332  
  1.5.2. Podatek dochodowy zryczałtowany     341  
  1.6. Podatek od spadków (spadkowy) i od darowizn     344  
  1.7. Pozostałe podatki majątkowe     349  
  1.7.1. Daniny jednorazowe     349  
  1.7.2. Podatek od zysków wojennych     352  
  1.7.3. Przymusowy wykup metali szlachetnych     354  
  1.7.4. Pozostałe nadzwyczajne podatki majątkowe     355  
  2. Podatki pośrednie     361  
  2.1. Podatek od cukru     361  
  2.2. Podatek od drożdży prasowanych     362  
  2.3. Podatek od octu     363  
  2.4. Podatek od piwa     363  
  2.5. Podatek od wina     365  
  2.6. Podatek od węgla     366  
  2.7. Podatek od olejów mineralnych     367  
  2.8. Podatek od tłuszczów i podatek od kwasu węglowego     368  
  3. Inne podatki państwowe     372  
  3.1. Podatek od skrzynek depozytowych     372  
  3.2. Danina lasowa     373  
  3.3. Podatek od energii elektrycznej     374  
  3.4. Podatek giełdowy     374  
  3.5. Podatek obrotowy     376  
  3.5.1. Podatek obrotowy na zasadach ogólnych     376  
  3.5.2. Podatek obrotowy płatny w formie zryczałtowanej     379  
  3.6. Pozostałe podatki     383  
  3.6.1. Taryfy kolejowe     383  
  3.6.2. Podatek wojskowy     386  
  3.6.3. Państwowy podatek od uboju     392  
  4. Opłaty     394  
  4.1. Opłata stemplowa     394  
  4.2. Pozostałe opłaty     398  
  5. Podatki i dochody podatkowe samorządów     399  
  5.1. Podstawy ustrojowe podatków lokalnych     399  
  5.2. Poszczególne tytuły podatkowe stanowiące dochody samorządów     400  
  5.3. Opłaty, dopłaty i inne źródła dochodów samorządów     418  
  5.3.1. Opłaty     418  
  5.3.2. Dopłaty     418  
  5.3.3. Inne źródła dochodów     420  
  5.4. Podatkowo-samorządowe władze nadzorcze administracji lokalnej. Wynagrodzenia za czynności płatników     421  
  6. Dochody z monopoli państwowych     423  
  6.1. Organizacja monopoli i wysokość obciążeń podatkowych     423  
  6.1.1. Monopol tytoniowy     424  
  6.1.2. Monopol spirytusowy     427  
  6.1.3. Monopol zapałczany     435  
  6.1.4. Monopol solny     439  
  6.1.5. Monopol loteryjny     442  
  6.1.6. Monopol sacharynowy     443  
  6.2. Pozostałe dochody z monopoli     444  
  7. Cła     447  
  7.1. Polityka i taryfy celne     447  
  7.2. Organizacja organów celnych, postępowanie celne     457  
  7.2.1. Organizacja organów celnych     457  
  7.2.2. Postępowanie celne w latach 1919-1929/1930     465  
  7.2.3. Postępowanie celne w latach 1930-1933     497  
  7.2.4. Postępowanie celne w latach 1934-1939     498  
  8. Organizacja organów skarbowych. Egzekucja podatków     503  
  8.1. Ministerstwo Skarbu     503  
  8.2. Organizacja organów podatkowych pierwszej i drugiej instancji     507  
  8.2.1. Tworzenie aparatu skarbowego     507  
  8.2.2. Organizacja izby skarbowej     511  
  8.2.3. Organizacja urzędu skarbowego     519  
  8.2.4. Organizacja i zakres działania kas skarbowych     524  
  8.2.5. Organizacja organów kontroli skarbowej     528  
  8.2.6. Pozostałe zagadnienia organizacji organów skarbowych     531  
  8.2.7. Organizacja organów skarbowych w roku 1939     534  
  8.3. Egzekucja podatków     545  
  9. Postępowanie wymiarowe i podatkowe     549  
  9.1. Postępowanie wymiarowe     549  
  9.1.1. Pierwsze polskie postępowanie wymiarowe     549  
  9.1.2. Postępowanie wymiarowe w zakresie podatku dochodowego     556  
  9.1.3. Postępowanie wymiarowe w zakresie podatku majątkowego     566  
  9.1.4. Postępowanie wymiarowe w zakresie podatku przemysłowego     569  
  9.2. Postępowania kontrolne     576  
  9.3. Postępowanie podatkowe (wg Ordynacji podatkowej)     580  
  9.4. Sądowa kontrola postępowania wymiarowego i podatkowego     596  
  9.4.1. Teoria i główne problematy postępowania sądowoadministracyjnego w europejskiej i polskiej nauce prawa na
            przełomie wieku XIX i XX. Organizacja sądownictwa administracyjnego w II RP  
  596  
  9.4.2. Kontrola sądowoadministracyjna nad prawem podatkowym w praktyce II RP     606  
  10. Zagadnienia pozostałe     670  
  10.1. Unifikacja pozaborczych stosunków prawnych     670  
  10.1.1. Unifikacja przepisów w II RP. Zasady i publikatory     670  
  10.1.2. Organizacja podziału terytorialnego II RP jako podstawa właściwości miejscowej i działania administracji zespolonej i
              niezespolonej  
  678  
  10.1.3. Główne zagadnienia unifikacji prawa podatkowego w II RP     680  
  10.1.4. Regulacje autonomiczne     698  
  10.2. Międzynarodowe stosunki podatkowe     701  
  10.3. Świadczenia w naturze     703  
  10.4. Prawno-podatkowa sytuacja Kościołów w II RP     711  
  10.5. Wybrane zagadnienia finansowania funduszy celowych     716  
  10.6. Odsetki i kary za opóźnienia w zapłacie zobowiązań podatkowych     727  
  Rozdział XVI Polski rząd emigracyjny i jego akty prawne     531  
  Rozdział XVII Dokumenty źródłowe do nauki historii i prawa polskiego w latach 1896-1941     733  
  1. Zagadnienia ogólne     735  
  2. Traktaty i umowy międzynarodowe     738  
  2.1. Traktat wersalski (1919, fragmenty)     738  
  2.2. Traktat ryski (1921, fragmenty)     742  
  2.3. Konwencja genewska „górnośląska” (1922, fragmenty oraz komentarz)     744  
  2.4. Konkordat (1925, fragmenty)     756  
  2.5. Umowa o unikaniu podwójnego opodatkowania podatkiem od weksli pomiędzy Polską a Wolnym Miastem Gdańskiem
        (1929)  
  761  
  2.6. Umowa o unikaniu podwójnego opodatkowania podatkiem spadkowym pomiędzy Polską a Wolnym Miastem Gdańskiem
         (1929)  
  762  
  3. Konstytucyjne podstawy opodatkowania     764  
  3.1. Podstawy podatkowe sprzed uchwalenia małej Konstytucji (1918)     764  
  3.2. Tzw. mała Konstytucja (1919)     764  
  3.3. Konstytucja marcowa (1921, fragmenty)     765  
  3.4. Konstytucja kwietniowa (1935, fragmenty)     767  
  4. Polityka pieniężna II RP     773  
  4.1. Ustawa, zatwierdzona dekretem Naczelnika Państwa, Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej (1918)     773  
  4.2. Sprawozdanie Ministra Skarbu w sprawie wartości pieniądza pozostającego w obiegu (1919)     775  
  4.3. Ustawodawstwo wprowadzające „reformy Grabskiego” (wybór)     776  
  4.3.1. Ustawa o zastosowaniu stałej jednostki (przeliczeniowej) do obliczania danin (1923     776  
  4.3.2. Ustawa o podatku majątkowym (1923)     778  
  4.3.3. Ustawa o naprawie Skarbu Państwa i reformie walutowej (1924)     800  
  4.4. Ustawa z dnia 24 marca 1933 r. o wypuszczeniu biletów skarbowych (Dz. U. R P z 1939 Nr 46, poz. 297)     802  
  4.5. Dekret Prezydenta RP z dnia 2 września 1939 r. o zmianie wskazanej wyżej ustawy (Dz. U. z 1939 Nr 87, poz. 548)     803  
  4.6. Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 8 sierpnia 1940 r. o ustaleniu warunków emisji biletów skarbowych o nominałach
         1 mln i 100 tys. złotych (Dz. U. z 1940 Nr 12, poz. 34, publikowany w Londynie)  
  803  
  5. Wybrane tytuły podatkowe     805  
  5.1. Ustawa z dnia 3 lutego 1931 r. o Państwowym Funduszu Drogowym (Dz. U. 1931, Nr 16, poz. 81)     805  
  5.2. Ustawa z dnia 4 maja 1938 r. o podatku obrotowym     813  
  5.3. Kalendarz terminów podatkowych na rok 1939     823  
  6. Organizacja organów skarbowych     827  
  6.1. Instrukcja biurowa dla izby skarbowej i urzędu skarbowego (1920)     827  
  6.2. Inne przepisy resortowe (1920)     840  
  6.2.1. Komunikat Ministra Skarbu o zmianie nazwy organu podatkowego     840  
  6.2.2. Okólnik Ministra Skarbu w sprawie stosowania ulg podatkowych     840  
  6.2.3. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa w sprawie podatku zasadniczego od zwierząt gospodarskich (1920)     841  
  7. Prawo celne     844  
  7.1. Trzecia taryfa celna II RP (fragmenty)     844  
  7.2. Ustawa prawo celne (1933)     850  
  8. Dane statystyczne dotyczące podatków wg rocznika statystycznego z roku 1938     878  
  9. Przepisy podatkowe byłych państw zaborczych     888  
  9.1. Tom V zwodu praw imperium rosyjskiego (spis treści, tłumaczenie)     888  
  9.2. Przepisy po byłym zaborcy austriackim     902  
  9.2.1. Ordynacja egzekucyjna (z dnia 27 maja 1896 Dz. U. P. poz. 79; fragmenty)     902  
  9.2.2. Ustawa z dnia 25 października 1896 r. o podatkach osobistych bezpośrednich (Dz. U. P. 1896 poz. 220)     910  
  9.2.3. Rozporządzenie cesarskie z dnia 15 września 1915 r. w sprawie taryfy wymiarowej podatku od spadków i darowizn
            (Dz. U. P. 1915 Nr 278)  
  970  
  10. Autonomiczne przepisy podatkowe dla Górnego Śląska - Ordynacja podatkowa Rzeszy (niemieckiej) z 1918 roku     973  
  11. Przepisy podatkowe polskiego rządu na emigracji     1008  
  11.1. Moratorium w sprawie zaniechania wymagalności i poboru podatków (1940)     1008  
  11.2. Budżet państwa polskiego na rok 1941     1009  
  Indeks tematyczny     1014  
  Indeks rzeczowy     1033  
  Orzecznictwo     1044  
  Bibliografia     1046  
  English version     1051  
  Chapter XIII Historical background of reestablish the Polish independence in 1918. The Treaty of Versailles in 1919     1053  
  Chapter XIV Economic, Monetary and Tax Policy 1918-1939     1073  
  Chapter XV Specific tax titles and organization of tax authorities in Poland of the years 1918-1939     1175  
  Chapter XVI Polish government in London during and after II World War Subtitle: The Government of the Republic of Poland in
  exile and its legal acts  
  1221  
  Chapter XVII The issues     883  
  Preface to international publication     1226  
  Index     1231  

(fragment sekcji 4:)

W 1933 roku na czele niemieckiego rządu stanął A. Hitler. Pod jego naciskiem ustała propaganda antypolska. Posunięcia te uznane zostały w kręgach polskich przywódców za istotny zwrot w polityce niemieckiej. Hitler doprowadził do sytuacji, w której układy zawarte w Rapallo i Locarno w rzeczywistości przestały być głównymi przesłankami określającymi politykę zagraniczną Niemiec. Hitler skrycie, potem coraz bardziej jawnie, nienawidził Żydów i komunistów, tym samym wcześniejsze układy pomiędzy Niemcami a ZSRR, który to kraj uważał za rządzony przez te dwie grupy ludzi uznał za błędne z punktu widzenia niemieckiej racji stanu. Antykomunistycznego i antyżydowskiego sojusznika szukał w Polsce, tym bardziej, że Polska zaproponowała swoim sojusznikom zachodnim w związku z objęciem urzędu kanclerskiego przez Hitlera zbrojne wkroczenie sojuszniczych armii na teren Niemiec w ramach jak to określił Piłsudski – wojny prewencyjnej. To dało kanclerzowi wiele do myślenia. Latem 1933 zostały przerwane niemiecko-sowieckie kontakty wojskowe, co ostatecznie zamknęło polskie plany interwencji zbrojnej w Niemczech. 14 października Hitler ogłosił wystąpienie Niemiec z Ligi Narodów i rezygnację z udziału w pracach genewskiej konferencji rozbrojeniowej. Proces zbliżenia z Polską rozpoczął się w 1933 roku. 15 listopada 1933 miało miejsce spotkanie Hitlera z J. Lipskim (polskim ambasadorem w Berlinie). Złożono wówczas obietnice wyrzeczenia się w stosunkach między państwami ,,wszelkiego uciekania się do użycia siły”. Polska samodzielnie nie mogła zaatakować Niemiec, gdyż nie miała poparcia wspólnoty międzynarodowej. 26 stycznia 1934 w Berlinie J. Lipski i K. Neurath podpisali dziesięcioletnią polsko-niemiecką deklarację o niestosowaniu przemocy. Sprawy sporne miały być załatwiane wyłącznie na drodze bezpośrednich rokowań. Zawarcie paktu umożliwiło także rozwiązanie wielu innych problemów, m.in. zamknęło trwającą od 1925 roku wojnę celną. Jej zakończenie w okresie kilku lat doprowadziło do znaczącego wzrostu obrotów handlowych między obu krajami. Podpisanie paktu ochłodziło wyraźnie i tak stale pogarszające się od roku 1921 polskie stosunki z Paryżem, który postrzegał go jako przejaw osłabienia polsko-francuskiego układu sojuszniczego. Przypuszczano, że oprócz jawnego układu zawarto także poufne klauzule. Wrażenie bliskiej współpracy polsko-niemieckiej potęgowały częste wizyty przedstawicieli niemieckich w Polsce: do 1939 roku Polskę odwiedzili m.in. Goebbels, Goring, Himmler i Frank. Władze niemieckie traktowały swe deklaracje nie tylko jako tymczasowe, taktyczne posunięcie dyplomatyczne. III Rzesza istotnie szukała w Polsce sojusznika. Zgodnie z niemiecką koncepcją pakt miał być jedynie wstępem do ścisłej współpracy z Polską zarówno wobec mocarstw zachodnich jak i ZSRR. Z punktu widzenia przyszłych zdarzeń wydaje się trudny do zaakceptowania dla narodowo nastawionych historyków polskich, lecz chyba prawdziwy pogląd, że III Rzesza pod rządami Hitlera szukała zbliżenia politycznego i militarnego z Polską. W styczniu 1935 H. Goring, minister lotnictwa Rzeszy i premier Prus, zaproponował rządowi w Warszawie zawarcie tajnego układu, który ustalałby i dzielił na wschodzie strefy zainteresowań obu państw. Polsce przy tym podziale miałyby przypaść Ukraina i Litwa. Co prawda spotkało się to z odmową Polski, wiedza jednak o tej propozycji stała się dla rządu Francji sygnałem do zmiany instrumentalnego dotychczasowego traktowania Polski. Francja obawiając się zbliżenia polsko-niemieckiego zaproponowała rządowi w Warszawie silne wsparcie finansowo-polityczne angażując się w wsparcie wschodnich sąsiadów Niemiec (także i ZSRR). Niemcy tymczasem proponowały również Polsce przystąpienie do paktu antykominternowskiego. Ostatnie propozycje współpracy wojskowej Hitler złożył Polsce w początkach roku 1939. Ich przyjęcie na pewno zmieniłoby historię XX wieku.

Rozdział XIV
Polityka gospodarcza, pieniężna i podatkowa w latach 1918-1939


1. Stabilizacja sytuacji gospodarczej i utrata równowagi pieniężnej w latach 1919-1921
2. „Reformy Grabskiego” z lat 1923-1924. Reorganizacja banku emisyjnego. Likwidacja wielowalutowości polskiego obiegu pieniężnego
    1. Reorganizacja banku emisyjnego
    2. Wprowadzenie nowego pieniądza i koncepcje jego finansowania
    3. Wielowalutowość a polityka dewizowa

3. Przewrót majowy. Sytuacja gospodarcza w latach 1918-1926 i w latach 1926-1939
4. Polska polityka gospodarcza a Wielki Kryzys (lata 1929-1935)
    1. Tło ogólne
    2. Sytuacja w rolnictwie.
    3. Sytuacja w przemyśle. Polityka kartelowo-monopolowa
    4. Bezrobocie. Migracja ludzi i kapitału

5. Obieg pieniądza w latach 1925/1926-1938/1939
6. Polityka gospodarcza lat 1936-1939
    1. Zmiany w polityce wewnętrznej lat 1935-1936
    2. Centralny Okręg Przemysłowy

7. Handel zagraniczny a polityka pieniężna
    1. Izolacja tranzytowa Polski w latach 1919-1921. Wojna celna z Niemcami w latach 1925-1934
    2. Struktura i kierunki handlu zagranicznego w latach 1919-1939

8. Budżety i ich wykonywanie w latach 1918-1939
    1. Ogólne założenia polityki pieniężnej a budżet państwa
    2. Wykonywanie budżetów w latach 1918-1939

(Fragment sekcji 2:)

2. „Reformy Grabskiego” z lat 1923-1924. Reorganizacja banku emisyjnego. Likwidacja wielowalutowości polskiego obiegu pieniężnego
2.1.Reorganizacja banku emisyjnego
2.2.Wprowadzenie nowego pieniądza i koncepcje jego finansowania
2.3.Wielowalutowość a polityka dewizowa.
2.1. Reorganizacja banku emisyjnego.


Przeprowadzone w roku 1924 gruntowne zmiany całego systemu pieniężnego przeszły do historii jako reformy Grabskiego, od nazwiska ich autora, ówczesnego premiera W. Grabskiego (1874-1938). Funkcję tę (po raz drugi w swej karierze politycznej) objął w grudniu 1923 roku, gdy gospodarka pogrążona była w dramatycznym kryzysie wywołanym katastrofą finansów publicznych. Już od odzyskania niepodległości, w 1918 roku, Polska borykała się z problemem rosnącego deficytu budżetowego i postępującej inflacji, wywołanej początkowo brakiem pieniądza rozpoznawalnego jako polski, potem jego nadmiarem. Kolejne rządy deklarowały konieczność zrównoważenia wydatków i dochodów budżetowych oraz zahamowania wzrostu cen. Jednak prawie wszystkie, za zgodą sejmu korzystały z dodruku „pustego pieniądza”, a więc takiego, który nie posiadał adekwatnego pokrycia we wzroście dochodu narodowego, czy – zgodnie z ówczesnymi standardami myślenia o polityce pieniężnej – pokrycia w wartościach dewizowych i w metalach szlachetnych. Politycy nie napotykali przy tym większego oporu ze strony państwowego banku centralnego o charakterze emisyjnym i kredytowym - Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej (utworzonej jeszcze przez Niemców w grudniu 1916 r.). Zjawisko to o tyle jest zrozumiałe, że dodruk pieniądza był jedynym krokiem do finansowania zarówno powstającego aparatu władzy z pionem urzędniczym, finansowania wojny z ZSRR jak i każdego innego zamierzenia wymagającego wydatkowania środków finansowych.

Druk biletów bankowych przez PKKP wynikał z określonych aktów prawnych tworzących politykę emisyjną, złamaną jednak zgodą na przestemplowywanie banknotów. Formalnie ujmując, każdy kolejny przepis zezwalał na druk pieniądza do wartości w nim określonej.

1. Ustawa Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej z dnia 9 grudnia 1916 roku (Dz. Rozp. dla Jen. – Gub. Warsz. Nr 57, poz. 222) - 880.150.867,50 mkp.

2. Ustawa Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej z dnia 7 grudnia 1918 roku (Dz. U. z 1918 Nr 19, poz. 56) – 500.000.000,00 mkp.

3. Dekret NP z dnia 7 lutego 1919 roku w przedmiocie upoważnienia dyrekcji Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej do przygotowania 250.000.000,00 marek polskich (Dz. U. z 1919 Nr 14, poz. 167)

4. Ustawa z dnia 13 lutego 1920 r. w przedmiocie dalszej emisji biletów Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej (Dz. U. z 1920 Nr 17, poz. 85) – kwota 600.000.000,00 do ogólnej kwoty 11.000.000.000,00 mkp.

5. Ustawa z dnia 26 marca 1920 r. w przedmiocie uzupełnienia ustawy z dnia 13 lutego 1920 r. dotyczącej dalszej emisji biletów Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej (Dz. U. z 1920 Nr 31, poz. 179) – stanowiła, że do ogólnej kwoty 11 mld mkp. nie włącza się biletów wyemitowanych tytułem skupu złota na zasadzie ustawy PKKP z dnia 7 grudnia 1918 roku oraz biletów wyemitowanych celem wykupu wycofanej z obiegu na terenie b. zaboru austriackiego tamtejszej waluty – koron.

6. Ustawa z dnia 30 kwietnia 1920 r. w przedmiocie dalszej emisji biletów Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej (Dz. U. z 1920 Nr 38, poz. 217) – do 16.000.000.000,00 łącznie z kwotą 11 mld mkp.

7. Ustawa z dnia 16 lipca 1920 r. o dalszej emisji biletów Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej (Dz. U. z 1920 Nr 67, poz. 454) – do kwoty 26.000.000.000,00 łącznie z wcześniejszymi 16 mld mkp.

8. Rozporządzenie Rady Obrony Państwa z dnia 22 września 1920 r. o dalszej emisji biletów Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej ( Dz. U. z 1920 Nr 92, poz. 605) do kwoty 31.000.000.000,00 łącznie z wcześniejszą kwotą 26 mld mkp.

9. Ustawa z dnia 26 listopada 1920 r. o dalszej emisji biletów Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej (Dz. U. z 1920 Nr 112, poz. 739) – do kwoty 55.000.000.000,00 łącznie z wcześniej deklarowaną kwotą 31 mld mkp.

10. Ustawa z dnia 8 lipca 1921 r. o dalszej emisji biletów Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej (Dz. U. z 1921 Nr 64, poz. 401) – do kwoty 118.000.000.000,00 łącznie z kwotą 55 mld mkp.

11. Ustawa z dnia 25 września 1922 r. o dalszej emisji biletów Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej (Dz. U. z 1922 Nr 84, poz. 749) – do kwoty 350.000.000.000,00 łącznie z wcześniejszą kwotą 118 mld mkp.

12. Ustawa z dnia 24 marca 1923 r. o dalszej emisji biletów Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej (Dz. U. z 1923 Nr 38, poz. 252) – do kwoty 1.400.000.000.000,00 łącznie z kwotą 350 mld mkp.

Była to ostatnia ustawa w przedmiocie zgody na druk pieniądza przez PKKP.

Na dodrukach i przestemplowaniach „uzyskano” równowartość ok. 1 mld dolarów amerykańskich. Jak widać jednak z zawartych niżej danych dotyczących gospodarki, wartość produkcji dopiero w roku 1922 osiągnęła 3 produktu krajowego sprzed wojny. Brak pokrycia pieniądza znajdującego się w obiegu gospodarczym wytwarzanym dochodem narodowym doprowadził do wybuchu hiperinflacji. Trudno już jest jednak przesądzić o wpływie zjawisk inflacyjnych na gospodarkę, tym bardziej, że gospodarka polska była wówczas gospodarką dwuwalutową, a więc odpowiedź nie znajduje się wyłącznie w analizie trendów waluty polskiej, lecz także waluty amerykańskiej. Dla tej waluty, można mówić nawet o deflacji. Inflacja więc na pewno nie zahamowała polskiego rozwoju gospodarczego w latach 1919-1926, tym bardziej, że gospodarka minimalnie tylko zwolniła w latach 1925-1926, raczej przez niemieckie sankcje wywołane wojną celną, lecz po znalezieniu nowych rynków zbytu dla węgla – ciągle przyspieszała do roku 1929 włącznie.

(Cyt. za Sierpowski, Rodźko str. 299)

Wskaźniki rozwoju produkcji przemysłowej w Polsce w latach 1922 -1938

wg obliczeń Landaua ( rok 1913 = 100 )

Globalnie Na 1 mieszkańca

1913 100,0 100,0
1922 61,9 68,3
1923 66,9 72,6
1926 56,1 58,1
1028 80,1 80,5
1930 50,5 47,7
1934 67,3 61,3
1938 94,3 82,2

wg obliczeń Rusińskiego ( rok 1922 = 100 )

Globalnie Na 1 mieszkańca

1913 ---- ----
1922 100,0 100,0
1923 108,1 106,3
1926 90,6 85,1
1028 130,4 117,9
1930 81,6 69,8
1934 108,7 89,5
1938 152,7 120,4

(Konsekwencje dla gospodarstw domowych prezentowanych zestawień nie pokrywają się z spadkiem widocznym w okazanych tabelach, gdyż dotyczą one produkcji przemysłowej a nie konsumpcji krajowej w cenach stałych.)

W połowie 1923 roku sytuacja zagadnień polityki pieniężnej zupełnie wymknęła się spod kontroli i - umiarkowana wcześniej - inflacja zamieniła się w hiperinflację. Do końca roku wartość nominalna pieniądza w obiegu zwiększyła się z niespełna 3,6 biliona do prawie 125,4 biliona marek polskich, a kurs dolara wzrósł ze 104 tysięcy do 6 375 tysięcy marek polskich. (Wartość nominalna pieniądza w obiegu uległa zwiększeniu po dacie ostatniej zgody dla PKKP na druk pieniędzy wyłącznie przez wielokrotne przestemplowywanie banknotów. O ile bowiem do końca roku 1918 wypuszczono w obieg markę polską o wartości nominalnej 880 mln złotych, później w roku 1919 puszczono w obieg 360 mln marek (banknoty znaleziono w siedzibie PKKP. Również puszczono w tym roku następne marki polskie (drukowane w Austrii). W latach 1920-1922 PKKP przejęła na siebie – obok kredytów zagranicznych ciężar finansowania budżetu, do końca roku 1922 finansując go wartością przekraczającą bilion marek polskich . Na przełomie lat 1921/1922 przed pierwszym przestemplowaniem w obiegu pozostawało więc w nominalnej wartości około 118-350 mld marek polskich puszczonych do obiegu w latach 1917- czerwiec 1919 określona kwota przeznaczona na wykup walut pozaborczych pozostających w obiegu krajowym. Szacowana wartość puli nominalnej pieniądza na ok. 1.8 biliona w początku roku 1923 a pula ok. 6.2 biliona w połowie roku i ok. 130 bilionów na koniec roku 1923 oznacza inflację niemal 1.500% w latach 1919-1922). Dane te uznawane są w nauce polskiej za wiarygodne, choć wydarzenia po reformie Grabskiego, o których wkrótce spisanych zostanie słów parę, każą podchodzić do nich z daleko idącą ostrożnością.

Szacunki te ilustruje tabela (cyt. za Kowalski str. 137).

Sytuacja finansowa Skarbu Państwa od 11. 11. 1918 r. do 27. 04. 1924 r.

Data Liczba marek polskich Wysokość zadłużenia

w obiegu ( dane w milionach ) Skarbu Państwa

w PKKP w markach polskich

(dane w milionach)

11.11.1918 r. 880,2 —
31.12.1918 r. 1 023,8 117,8
31.01.1919 r. 1 098,1 209,9
30.06.1919 r. 1 784,6 1 125,0
31.12.1919 r. 5 316,3 6 825,0
31.01.1920 r. 6 719,9 8 275,0
30.06.1920 r. 21 730,1 27 625,0
31.12.1920 r. 49 361,5 59 625,0
31.01.1921 r. 55 079,5 65 625 ,0
30.06.1921 r. 102 697,3 130 625,0
31.12.1921 r. 229 537,6 221 000.0
31.01.1922 r. 239 615,3 227 350,0
30.06.1922 r. 300 101,1 235 000,0
31.12.1922 r. 793 437,5 675 600,0
31.01.1923 r. 909 160,0 799 500,0
30.06.1923 r. 3 566 649,0 2 996 500,0
31.12.1923 r. 125 371 955,0 111 332 000,0
31.01.1924 r. 313 661 000,0 238 200 000,0
27.04.1924 r. 570 698 000,0 291 700 000,0

Nastąpił gwałtowny spadek płac realnych gdyż ceny zmieniały się dziennie, a co za tym idzie nastąpił spadek konsumpcji poza produktami żywnościowymi. W powszechnym odczuciu zapanowała drożyzna. Kredyt „umarł”, gdyż z powodu błyskawicznego obniżania się wartości pieniądza udzielanie pożyczek przynosiło bankom straty. Wszystkie transakcje przeprowadzane musiały być w gotówce, co utrudniało obrót gospodarczy. Obrót ten był dwuwalutowy, gdyż wobec niepewności co do marki polskiej, transakcje wyrażano i realizowano także w dolarach amerykańskich, co głównie dotyczyło obrotów niedetalicznych. Trudno jest oszacować ilość dolarów amerykańskich w obiegu, lecz jego źródłem były udzielone Polsce powojenne kredyty USA i wsparcie kapitałowe żydowskich organizacji gospodarczych oraz wpływy z wymiany handlowej. Dosyć szybka redukcja wsparcia kapitałowego jakiego początkowo udzieliła Polsce Francja, spowodowała marginalne znaczenie dla gospodarki polskiej innych walut niż waluty byłych państw zaborczych i amerykański dolar. Jak podaje Szwagrzyk (str. 275), praktycznie w przededniu wprowadzenia narodowej waluty polskiej – parytet tej waluty do byłych środków płatniczych państw zaborczych porównywalny był z koroną austriacką i rublem jak – odpowiednio: marka polska jak dwie korony austriackie albo 50 kopiejek (pół rubla).

Sytuacja wymagała podjęcia radykalnych działań. 11 stycznia 1924 roku rząd Grabskiego otrzymał od parlamentu na pół roku pełnomocnictwa do regulowania wszystkich spraw związanych z reformami skarbowymi i walutowymi w drodze dekretów z mocą ustawy, a więc z pominięciem normalnej procedury ustawodawczej. Aby pokonać hiperinflację należało zlikwidować jej źródło, które trzeba było trafnie wskazać. W 1923 roku wydatki z kasy państwowej były o 45% większe od jej dochodów. Środkiem zaradczym miało być ograniczenie tych pierwszych i zwiększenie drugich. Grabski największe możliwości oszczędności widział w zaprzestaniu dotowania z budżetu Polskich Kolei Państwowych oraz w ograniczeniu nakładów na wojsko. Dodatkowe środki pragnął uzyskać ograniczając liczbę urzędników administracji, rozszerzając monopole skarbowe oraz poprawiając ściągalność podatków. Główną rolę stabilizacyjną, stanowiąc niezbędny zastrzyk finansowy do pozyskania środków pieniężnych na prace gabinetu odegrać miał uchwalony już wcześniej jednorazowy podatek majątkowy, celnie wymierzony i praktycznie nieunikniony, a do tego politycznie zaakceptowany przez reprezentantów polskiego kapitału, przemysłu i handlu skupionych w towarzystwie „Lewiatan”. Jednocześnie Grabski wiele nadziei upatrywał w uporządkowaniu zarządzania sektorem państwowym w gospodarce. Przedsiębiorstwa, takie jak koleje i poczta, odtąd miały działać na zasadach rachunku ekonomicznego. Mogły liczyć na kredyty od Skarbu Państwa, jako właściciela, ale musiały osiągać zyski. W rezultacie tych działań budżet został zrównoważony już w drugim kwartale 1924 roku, choć najpewniejszą tego przyczyną było wprowadzenie nowego środka płatniczego rozumianego jako nowa waluta – polskiego narodowego pieniądza. Pieniądz dopiero się drukował, w obiegu pozostawała stara waluta. Aby przywrócić w społeczeństwie zaufanie do pieniądza, Grabski ogłosił zaprzestanie druku marek na potrzeby bieżącego finansowania budżetu państwa, jasnym jest zatem, że wprowadzanie do obiegu pieniądza nie powiązanego z trwałymi i ogólnymi poglądami, Grabski uznał za jedno z źródeł złej sytuacji finansów publicznych. W styczniu roku 1924 interweniował na rynku pieniężnym z zamiarem powstrzymania dalszej deprecjacji polskiej waluty, ryzykując utratę przez Polskę rezerw walutowych. Zabieg ten udał się i kurs dolara, który przekroczył już 10 milionów marek, zaczął nieco spadać. W powszechnym odczuciu odczytane zostało to jako zahamowanie inflacji. Wtedy przystąpiono do drugiego etapu reform. 28 kwietnia 1924 roku wprowadzono nowy pieniądz - złoty, o wartości równej najmocniejszemu wówczas w Europie frankowi szwajcarskiemu, a w przeliczeniu na dolary amerykańskie - 19 centom. Wymianę przeprowadzano w relacji 1 złoty - 1 800 000 marek polskich. Kurs złotego powiązano formalnie z frankiem szwajcarskim. Ustalono jego cenę w oparciu o tzw. ustabilizowany kurs giełdowy franka do amerykańskiego dolara z ostatnich 3 miesięcy poprzedzających ustalenie kursu nowej waluty. Wcześniejsze akcje i zbiórki społeczne przeznaczone na stabilizację i wprowadzenie waluty narodowej miały raczej wymiar symboliczny, choć do sierpnia 1923 r. zebrano (dobrowolnie) 88 kg wyrobów ze złota, 546 kg wyrobów ze srebra i 1,5 kg kamieni szlachetnych. Obiektywnie patrząc, ofiara i darowizna narodu nie sięgnęła 5% nadzwyczajnego opodatkowania warstw posiadających, bez wątpienia jednak dla wielu ludzi stanowiła osobisty wkład w odbudowę Państwa Polskiego po rozbiorach. Z perspektywy badawczej, na podstawie struktury darowizn publicznych, odtworzyć można strukturę zasobów kruszcowych w społeczeństwie polskim okresu odzyskania niepodległości.

2.2. Wprowadzenie nowego pieniądza i koncepcje jego finansowania

Realizacja reformy monetarnej przez gabinet Grabskiego oparta była o jego osobiste doświadczenia. W. Grabski był doświadczonym politykiem. Wcześniej – w roku 1920 przewodniczył delegacji polskiej na międzynarodowej konferencji walutowej w Brukseli oraz zmuszony został do rokowań z aliantami zachodnimi dotyczących redukcji polskiej granicy wschodniej do tzw. linii Curzona. Udział w rozmowach traktatowych dotyczących przyszłości europejskiej waluty z roku 1922, uświadomił Grabskiemu, że polska waluta narodowa, o ile nie zostanie oparta o związek z metalami szlachetnymi, nie będzie niczym innym niż zadrukowaną kartką papier. Doskonale pokrytą złotem dotychczasową walutą globalną był przedwojenny rubel i na wzorcu waluty rosyjskiej, której rezerwy i pokrycie w złocie były największe dla wszystkich państw świata i sięgały 1,7-2,6 mld rubli (w złocie) oparte zostały pomysły polskie. Grabski wzorował się nim przy swoim modelu oparcia pieniądza o kruszce. Ustalenia obu konferencji międzynarodowych, w których uczestniczył Grabski poznać było w projekcie statutu banku emisyjnego, który przygotował R. Rybarski, zgodnej z statutem Banku Polskiego SA – forsowanej przez Grabskiego nowej instytucji emisyjnej zastępującej PKKP. Grabski upatrywał siłę tego nowego banku w uniezależnieniu od państwa oraz w udzielonych państwowych gwarancjach dla emisji pieniądza. Dekretem prezydenta RP z 17 kwietnia 1924 r. wprowadzono złotego, dzielonego w systemie dziesiętnym na 10 razy po 10 (100) groszy. Złoty miał założony parytet równy frankowi szwajcarskiemu, tj. zawierał 0,3 g czystego złota (3.444 zł. za l kg. czystego złota). Oprócz pieniądza złotego miał występować pieniądz srebrny bity przez mennicę Ministerstwa Skarbu. Prawny stosunek złota do srebra miał wynosić l: 15,5 i odpowiadał on niemal dokładnie ówczesnemu amerykańskiemu parytetowi, co ciekawsze – na podstawie przytoczonych przed momentem danych dotyczących proporcji wagowych zbiórki złota do srebra na obszarze RP, bardzo zbliżony był do prawdopodobnych zasobów tych metali w społeczeństwie polskim, być może zresztą to właśnie ta cecha i jej zgodność z parytetem amerykańskiej waluty, przesądziła o odwołaniu się waluty polskiej –za pośrednictwem franka szwajcarskiego – do amerykańskiego dolara.

Emisja złotego miała mieć co najmniej 30% pokrycie w posiadanych przez Bank Polski zasobach złota i walut wymienialnych na złoto. W rzeczywistości miała pokrycie większe jak wynika to z załączonych tabel. Wydaje się, że zaistniał dobry moment by zilustrować wartości pieniądza w obiegu wraz z dosyć szczegółowymi analizami jego pokrycia (cyt. za Kowalski str. 175 i nast.)

W powyższym okresie (1929-1938) obieg i pokrycie biletów bankowych Banku Polskiego było następujące (dane wg stanu na dzień 31 grudnia):

w 1929 r. - w obiegu było (konkretnie – powinno być):

304 284 po 500 zł = 152 142 000 zł
6 042 352 po 100 zł = 604 235 200 zł
5 025 535 po 50 zł =251 275 750 zł
10 316 899 po 20 zł = 206 337 980 zł
12 627 141 po 10 zł = 126 271 410 zł
Razem 1 340 263 340 zł
+ natychmiast płatne zobowiązania 467 855 407,30 zł
łącznie bilety i zobowiązania 1 808 118 747,30 zł

W 1929 r. w dalszym ciągu wycofywano bilety 50 zł. z 1919 r. oraz 20 i 10 zł. z 1919 roku i z roku 1924. Pierwsze straciły moc prawnego środka płatniczego 31 stycznia 1928 r., a drugie i trzecie -29 lutego 1928 r., jednak były na mocy specjalnego zezwolenia Ministerstwa Skarbu wymieniane przez Bank Polski do końca grudnia 1929 r.

- zniszczono zużytych i wycofanych z obiegu biletów:

380 000 po 500 zł = 190 000 000 zł.
3 883 000 po 100 zł = 388 300 000 zł.
14 038 po 50 zł = 701 900 zł.
2 763 000 po 50 zł = 138 150 000 zł. (z datą 28.08.1925 r.)
16 557 po 20 zł = 331 140 zł.
5 783 000 po 20 zł = 115 660 000 zł. (z datą 15.07.1924 r.)
11 642 po 10 zł = 116 420 zł.
7 992 000 po 10 zł = 79 920 000 zł. (z datą 15.07.1924 r.)
Razem 913 179 460 zł.

Będące w obiegu bilety i natychmiast płatne zobowiązania Banku Polskiego wynoszące łącznie: 1 808 118 747,30 zł.

- miały pokrycie kruszcowo-walutowe
złotem 700 517 411,18 zł.
pieniędzmi i należnościami
zagranicznymi 418 570 669,35 1 119 088 080,53 zł.
689 030 666,77 zł.
- bankowe
wekslami 704 220 187,75
polskimi monetami 158 620,09
pożyczkami zastawnymi 76 947 357,74
papierami procentowymi 5 856 384,98
długiem Skarbu Państwa 25 000 000,00 812 182 550,56 zł
Nadwyżka pokrycia wynosiła 123 151 883,79 zł
+ waluty nie zaliczone do pokrycia kruszcowego 107 577 019,49 zł
Łącznie nadwyżka pokrycia wynosiła 230 728 903,28 zł

Stosunek procentowy pokrycia kruszcowo-walutowego 61,89% (statutowe minimum 40%). Stosunek procentowy pokrycia wyłącznie złotem 38,74% (statutowe minimum 30%), z czego zapasem złota w kraju 28,81%, zapasem złota za granicą 9,93%.

1930 r. - w obiegu było:
292 754 po 500 zł = 146 377 000 zł.
6 063 721 po 100 zł = 606 372 100 zł.
4 866 562 po 50 zł = 543 328 100 zł.
12 946 332 po 20 zł = 258 926 640 zł.
7 319 420 po 10 zł = 73 194 200 zł.
Razem 1 328 198 040 zł.

- zniszczono zużytych i wycofanych z obiegu biletów:

318 000 po 500 zł = 195 000 000 zł.
3 388 075 po 100 zł = 338 807 500 zł.
1 319 po 50 zł = 65 950 zł.
2 790 000 po 50 zł = 139 500 000 zł. (z datą 28.08.1925 r.)
1 276 po 20 zł = 25 520 zł.
6 100 000 po 20 zł = 122 000 000 zł. (z datą 15.07.1924 r.)
746 po 10 zł = 7 460 zł.
6 830 000 po 10 zł = 68 300 000 zł (z datą 15.07.1924 r.)
Razem 827 706 430 zł.

Będące w obiegu bilety i natychmiast płatne zobowiązania Banku Polskiego, wynoszące łącznie 1 328 198 040 zł bilety i zobowiązania natychmiast płatne 210 322 436,10 zł = 1 538 520 476,10 zł.

- miały pokrycie kruszcowo-walutowe:
złotem w skarbcu 484 848 535,20 zł.
złotem za granicą 77 395 709,57 zł.
pieniędzmi i należnościami
zagranicznymi 288 417 449,68 zł.
Razem 850 661 694,45 zł.

- bankowe:

obieg biletów bankowych 1 328 198 040,00 zł.
z których 55,29% pokryte było
kruszcem i walutami 734 360 696,32 zł.
- na pokrycie pozostałych złożyły się: 593 837 343,68 zł.
weksle krajowe 672 046 941,48 zł.
weksle zagraniczne 107 110 855,75 zł.
polskie monety srebrne i bilon 12 160 214,93 zł.
pożyczki zastawne 86 344 038,51 zł.
papiery procentowe i kupony 8 834 628,75 zł.
Razem : 886 496 679,42 zł.

Nadwyżka pokrycia bankowego wynosiła: 292 659 335,74 zł.

Stosunek procentowy pokrycia kruszcowo-walutowego 55,29% (statutowe minimum 40%). Stosunek procentowy pokrycia wyłącznie złotem 36,54%, z czego:
- zapasem złota w kraju 31,51%
- zapasem złota za granicą 5,03%

w 1931 r. - w obiegu było:

307 619 po 500 zł =153 809 500 zł.
5 506 541 po 100 zł = 550 654 100 zł.
4 507 137 po 50 zł = 225 356 850 zł.
12 878 562 po 20 zł = 257 571 240 zł.
3 087 170 po 10 zł = 30 871 700 zł.
Razem 1 218 263 390 zł.

- zniszczono zużytych i wycofanych z obiegu biletów:

316 000 po 500 zł = 158 000 000 zł.
3 707 000 po 100 zł = 370 700 000 zł.
3 123 000 po 50 zł = 156 150 000 zł. (z datą 28.08.1925 r.)
6 659 000 po 20 zł = 133 180 000 zł. (z datą 15.07.1924 r.)
5 391 000 po 10 zł = 53 910 000 zł. (z datą 15.07.1924 r.)
Razem 871 940 000 zł.

Będące w obiegu bilety i natychmiast płatne zobowiązania Banku Polskiego, wynoszące łącznie - 1 218 263 390 zł bilety + natychmiast płatne zobowiązania 213 228 891,10 zł = 1 431 492 281,10 zł.

- miały pokrycie kruszcowo-walutowe:
złotem w skarbcu 486 522 150,77 zł.
złotem za granicą 113 868 964,99 zł.
pieniędzmi i należnościami
zagranicznymi 87 994 837,51 zł.
Razem: 688 385 953,27 zł.

Stosunek procentowy pokrycia kruszcowo-walutowego 48,09%.

Stosunek procentowy pokrycia wyłącznie złotem 41,94%, z czego:
- zapasem w kraju 33,99%
- zapasem za granicą 7,95%

- bankowe:
obieg biletów bankowych 1 218 263 390,00 zł
z których 48,09% było
pokryte złotem i walutami 585 862 864,25 zł.
532 400 525,75 zł.
- na pokrycie pozostałych złożyły się:
weksle krajowe 670 342 926,25 zł.
weksle zagraniczne 110 369 707,98 zł.
polskie monety srebrne i bilon 37 029 605,82 zł.
pożyczki zastawne 126 052 621,28 zł.
papiery procentowe własne 12 489 581,02 zł.
zobowiązania Skarbu Państwa 20 000 000,00 zł.
Razem: 976 284 442,35 zł.

Nadwyżka pokrycia bankowego 343 883 916,60 zł.

Dzięki wpływom zagranicznej pożyczki w 1927 r., wynoszącej 62 miliony dolarów USA i 2 miliony funtów szterlingów, zostały wycofane całkowicie przez Bank Polski w końcu 1931 r. bilety zdawkowe emitowane przez Ministerstwo Skarbu RP. Bilety bankowe Banku Polskiego pozostały wyłącznym środkiem płatniczym w kraju.

w 1932 r. - w obiegu było:

257 159 po 500 zł =128 579 500 zł.
4 515 787 po 100 zł = 451 578 700 zł.
4 073 052 po 50 zł = 203 652 600 zł.
10 819 979 po 20 zł = 216 399 580 zł.
256 598 po 10 zł = 2 565 980 zł.
Razem: 1 002 776 360 zł.

Wycofane z obiegu banknoty 10 zł - Bank Polski wymieniał do 31 grudnia 1937 r., a po tym terminie obowiązek wymiany ustał.

- zniszczono zużytych i wycofanych z obiegu banknotów:
277 000 po 500 zł =138 500 000 zł.
3 147 000 po 100 zł =314 700 000 zł.
2 726 000 po 50 zł =136 300 000 zł. (z datą 28.08.1925 r.)
9 952 000 po 20 zł = 199 040 000 zł. (z datą 15.07.1924 r.)
26 000 po 20 zł = 520 000 zł. (z datą 1.03.1926 r.)
2 712 000 po 10 zł = 27 120 000 zł. (z datą 15.07.1924 r.)
Razem: 816 180 000 zł.

Będące w obiegu bilety i natychmiast płatne zobowiązania Banku Polskiego, wynoszące łącznie - 1 002 776 360 zł bilety + natychmiast płatne zobowiązania 220 464 818,84 zł = 1 223 241 178,84 zł

- miały pokrycie kruszcowo-walutowe:
złotem w skarbcu 289 579 599,40 zł
złotem za granicą 212 591 196,30 zł.
pieniędzmi i należnościami
zagranicznymi 48 483 109,17 zł.
Razem: 550 653 904,87 zł.

Stosunek procentowy pokrycia kruszcowo-walutowego 45,02%

Stosunek procentowy pokrycia wyłącznie złotem 41,05%
- bankowe:
obieg biletów bankowych 1 002 776 360,00 zł.
z których 45,02% było pokryte złotem i walutami 451 449 917,27 zł.
551 326 442,73 zł.
- na pokrycie pozostałych złożyły się:
weksle krajowe 585 535 382,45 zł.
weksle zagraniczne 48 121 136,83 zł.
polskie monety srebrne i bilon 40 736 309,97 zł.
pożyczki zastawne 114 170 948,49 zł.
papiery procentowe własne 13 589 343,22 zł.
zobowiązania Skarbu Państwa 90 000 000,00 zł.
Razem: 892 153 120,96 zł.

nadwyżka pokrycia bankowego 340 826 678,23 zł.

W 1933 r. - w obiegu było:
264 135 po 500 zł = 132 067 500 zł.
4 443 488 po 100 zł = 444 348 800 zł.
4 150 787 po 50 zł = 207 539 350 zł.
10 932 811 po 20 zł = 218 656 220 zł.
134 056 po 10 zł = 1 340 560 zł.
Razem: 1 003 952 430 zł.

- zniszczono zużytych i wycofanych z obiegu banknotów:

133 000 po 500 zł = 66 500 000 zł.
1 552 000 po 100 zł = 155 200 000 zł.
1 022 000 po 50 zł = 51 100 000 zł. (z datą 28.08.1925 r.)
5 305 000 po 20 zł = 106 100 000 zł. (z datą 15.07.1924 r.)
310 000 po 20 zł = 6 200 000 zł. (z datą 1.03.1926 r.)
189 000 po 10 zł = 1 890 000 zł. (z datą 15.07.1924 r.)
Razem: 386 990 000 zł.

Bank Polski - zgodnie z art.49 statutu - przystąpił z dniem 2 stycznia 1934 r. do wycofywania z obiegu biletów bankowych 20 zł. z datą 1 marca 1926 r. i 1 września 1929 r. Bilety 20 zł były wymieniane do 30 czerwca 1939 r., natomiast bilety 10 zł - do 31 grudnia 1937 r. Po tym terminie obowiązek ich wymiany ustał.

Będące w obiegu bilety i natychmiast płatne zobowiązania Banku Polskiego, wynoszące łącznie -1 003 952 430 zł + natychmiast płatne zobowiązania 261 932 924,29 zł, pomniejszone o potrącenie z tytułu art. 51 statutu 100 000 000 zł = 1 165 885 354,29 zł
- miały pokrycie kruszcowe:
złotem w skarbcu 475 568 347,09 zł
Stosunek pokrycia złotem wyniósł: 40,79%
- bankowe
obieg biletów bankowych 1 003 952 430,00 zł
z których 40,79% było
pokryte złotem 409 512 196, 20 zł
594 440 233,80 zł
- na pokrycie pozostałych złożyły się:
pieniądze zagraniczne i dewizy 88 318 961,53 zł.
weksle krajowe 688 080 001,94 zł.
bilety skarbowe i dyskontowane 48 191 200,00 zł.
polskie monety srebrne i bilon 49 185 241,50 zł.
pożyczki zabezpieczone zastawami 78 935 185,84 zł.
papiery procentowe własne 13 262 658,50 zł.
zobowiązania Skarbu Państwa 90 000 000,00 zł.
Razem: 1 055 973 249,31 zł.

Nadwyżka pokrycia bankowego 461 533 015,51 zł.

W 1934 r. - w obiegu było:
259 794 po 500 zł = 129 897 000 zł.
4 159 382 po 100 zł = 415 938 200 zł.
4 226 062 po 50 zł = 211 303 100 zł.
11 135 868 po 20 zł = 222 717 360 zł.
123 305 po 10 zł = 1 233 050 zł.
Razem 981 088 710 zł.

- zniszczono zużytych i wycofanych z obiegu banknotów:

100 000 po 500 zł = 50 000 000 zł.
1 186 000 po 100 zł = 118 600 000 zł.
796 000 po 50 zł = 39 800 000 zł. (z datą 28.08.1925 r.)
1 638 000 po 20 zł = 32 760 000 zł. (z datą 15.07.1924 r.)
780 000 po 20 zł = 15 600 000 zł. (z datą 1.03.1926 r.)
107 000 po 10 zł = 1 070 000 zł. (z datą 15.07.1924 r.)
Razem: 257 830 000 zł.

Będące w obiegu bilety i natychmiast płatne zobowiązania Banku Polskiego, wynoszące łącznie 981 088 710 zł. + natychmiast płatne zobowiązania 240 504 060,05 zł., pomniejszone o potrącenie z tytułu art.51 statutu 100 000 000 zł. = 1 121 592 770,05 zł.

- miały pokrycie kruszcowe:
złotem w skarbcu 503 309 651,12 zł.
Stosunek procentowy pokrycia złotem wynosił 44,87%
- bankowe:
obieg biletów bankowych 981 088 710,00 zł.
z których 44,87% było
pokryte złotem 440 214 504,18 zł.
540 874 205,82 zł.
- na pokrycie pozostałych złożyły się:
pieniądze zagraniczne i dewizy 28 271 391,70 zł.
weksle krajowe 653 986 546,21 zł.
bilety skarbowe zdyskontowane 47 997 000,00 zł.
polskie monety srebrne i bilon 35 685 344,84 zł.
pożyczki zabezpieczone zastawami 54 529 909,84 zł.
papiery procentowe własne 11 728 094,81 zł.
zobowiązania Skarbu Państwa 90 000 000,00 zł.
Razem: 922 198 287,40 zł.

Nadwyżka pokrycia bankowego 381 324 081,58 zł.

W 1935 r. - w obiegu było:
240 075 po 500 zł = 120 037 500 zł.
4 146 545 po 100 zł = 414 654 500 zł.
4 527 557 po 50 zł = 226 377 850 zł.
12 245 748 po 20 zł = 244 914 960 zł.
119 934 po 10 zł = 1 199 340 zł.
Razem 1 007 184 150 zł.

Będące w obiegu bilety i natychmiast płatne zobowiązania Banku Polskiego wynoszące łącznie - 1 007 184 150 zł bilety + natychmiast płatne zobowiązania 209 718 068,35 zł, pomniejszone o potrącenie według art.51 statutu 100 000 000 zł = 1 116 902 218,35 zł.

- miały pokrycie kruszcowe:
złotem w skarbcu 444 350 277,77 zł.
Stosunek procentowy pokrycia złotem wynosił 39,78%
- bankowe:
obieg biletów bankowych 1 007 184 150,00 zł.
z których 39,78% pokryte złotem 400 657 854,87 zł.
606 526 295,13 zł.
- na pokrycie pozostałych złożyły się:
pieniądze zagraniczne i dewizy 26 922 046,54 zł.
weksle krajowe 689 144 153,74 zł.
bilety skarbowe zdyskontowane 67 626 900,00 zł.
polskie monety srebrne i bilon 21 626 996,57 zł.
pożyczki zabezpieczone zastawami 109 480 945,77 zł.
papiery procentowe własne 52 870 353,15 zł.
zobowiązania Skarbu Państwa 90 000 000,00 zł.
Razem: 1 057 671 395,77 zł.

Nadwyżka pokrycia bankowego 451 145 100,64 zł.

w 1936 r. - w obiegu było:
238 200 po 500 zł = 119 100 000 zł.
4 157 627 po 100 zł = 415 762 700 zł.
4 744 601 po 50 zł = 237 230 050 zł.
13 028 270 po 20 zł = 260 565 400 zł.
118 259 po 10 zł = 1 182 590 zł.
Razem 1 033 840 740 zł.

Będące w obiegu bilety i natychmiast płatne zobowiązania Banku Polskiego, wynoszące łącznie - 1 033 840 740 zł bilety + natychmiast płatne zobowiązania 291 567 344,08 zł., pomniejszone o potrącenie według art. 51 statutu 100 000 000 zł. = 1 225 408 084,08 zł.

- miały pokrycie kruszcowe:
złotem 392 949 740,46 zł.
Stosunek procentowy pokrycia złotem wyniósł: 32,07%
- bankowe:
obieg biletów bankowych 1 033 840 740,00 zł.
z których 32,07% było pokryte złotem 331 552 725,32 zł.
702 288 014,68 zł.
na pokrycie pozostałych złożyły się:
pieniądze zagraniczne i dewizy 29 686 432,45 zł.
weksle krajowe 681 338 755,86 zł.
bilety skarbowe zdyskontowane 66 926 100,00 zł.
polskie monety srebrne i bilon 41 359 582,14 zł.
pożyczki zabezpieczone zastawami 107 366 111,00 zł.
papiery procentowe własne 135 977 056,91 zł.
dług Skarbu Państwa z tytułu 90 000 000,00 zł .
kredytu bezprocentowego
Razem: 1 152 654 038,36 zł.

Nadwyżka pokrycia bankowego 450 366 023,68 zł.

1937 r. - w obiegu było:
214 145 po 500 zł. = 107 072 500 zł.
4 201 770 po 100 zł. = 420 177 000 zł.
5 041 845 po 50 zł. = 252 092 250 zł.
13 948 488 po 20 zł. = 278 969 760 zł.
117 247 po 10 zł. = 1 172 470 zł.
Razem: 1 059 483 980 zł.

Będące w obiegu bilety i natychmiast płatne zobowiązania Banku Polskiego, wynoszące łącznie - 1 059 483 980 zł bilety + natychmiast płatne zobowiązania 359 704 639,36 zł, pomniejszone o potrącenie według art. 51 statutu 100 000 000 zł = 1 319 188 619,36 zł.

- miały pokrycie kruszcowe:
złotem 434 936 106,57 zł.
Stosunek procentowy pokrycia złotem wyniósł: 32,97%
- bankowe:
obieg biletów bankowych 1 059 483 980,00 zł.
z których 32,97% było pokryte złotem 349 311 868,21 zł.
710 172 111,79 zł.

- na pokrycie pozostałych złożyły się:
pieniądze zagraniczne i dewizy 36 097 985,58 zł.
weksle krajowe 660 900 363,13 zł.
bilety skarbowe zdyskontowane 23 317 800,00 zł.
polskie monety srebrne i bilon 32 520 958,37 zł.
pożyczki zabezpieczone zastawami 130 199 938,16 zł.
zobowiązania Skarbu Państwa 80 000 000,00 zł .
Razem: 987 366 104,68 zł.

Nadwyżka pokrycia bankowego 277 193 992,89 zł.

Bank Polski 15 września 1934 r. wprowadził do obiegu nowe 100 zł. banknoty z datą 2 czerwca 1932 r. oraz 1 października 1937 r. - 100 zł z datą 9 listopada 1934 r. Banknoty te wykonane według projektu J. Mehoffera wydrukowane zostały w Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych w Warszawie i wydatnie zasiliły obieg pieniężny kraju. Różnią się jedynie podpisami dyrektorów Banku, pierwszy podpisał W. Mieczkowski, a drugi z datą 9 listopada 1934 r. – L. Barański.
W 1938 r. - w obiegu było:
338 778 po 500 zł = 169 389 000 zł.
5 888 888 po 100 zł = 588 888 800 zł.
5 941 015 po 50 zł = 297 050 750 zł.
17 542 475 po 20 zł = 350 849 500 zł.
Razem 1 406 178 050 zł.

Będące w obiegu bilety i natychmiast płatne zobowiązania Banku Polskiego wynoszące łącznie - 1 406 178 050 zł. bilety + zobowiązania natychmiast płatne 251 142 588,20 zł. pomniejszone o potrącenie według art. 51 statutu 100 000 000 zł. = 1 557 320 638,20 zł.

- miały pokrycie kruszcowe:
złotem 445 186 168,40 zł.
Stosunek procentowy pokrycia złotem wyniósł: 28,59%
- bankowe:
obieg biletów bankowych 1 406 178 050,00 zł.
z których 28,59% było pokryte złotem 402 026 304,50 zł.
1 004 151 745,50 zł.
na pokrycie pozostałych złożyły się:
pieniądze zagraniczne i dewizy 19 240 314,00 zł.
weksle krajowe 830 784 274,56 zł.
bilety skarbowe zdyskontowane 81 861 200,00 zł.
polskie monety srebrne i bilon 27 953 323,98 zł.
pożyczki zabezpieczone zastawami 112 101 302,05 zł.
papiery procentowe własne 133 785 262,36 zł.
zobowiązania Skarbu Państwa 45 000 000,00 zł .
Razem: 1 250 725 676,95 zł.

Nadwyżka pokrycia bankowego 246 573 931,45 zł.

Wracając do momentu wdrożenia reformy pieniężnej Grabskiego. Bank emisyjny zobowiązał się do wymiany parytetowej złotego na waluty obce bądź na złoto w sztabach, lecz nie w każdym przypadku, w zasadzie z dyskryminacją obywateli polskich. Otwarcie Banku Polskiego S.A. odbyło się 28 kwietnia 1924 r. Tego też dnia ukazały się nowe banknoty. Banknoty Banku Polskiego drukowano w nominałach l, 2, 5, 10, 20, 50 zł. (drukowane we Francji) o wyższych – drukowane w Londynie.

Monety srebrne, a raczej zawierające srebro w stopie, były bite w nominałach l, 2 i 5 złotych. Grosze - monety bite od l grosza do 50 - wyrabiano z brązu i niklu. Jak wspomniano, z użycia srebra do bicia monet wycofano się stosunkowo szybko. Nowy polski bank centralny - Bank Polski SA, utworzony w miejsce zlikwidowanej Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej poczynał sobie dosyć śmiało w przedsięwzięciach walutowych, sięgając do zasobów potencjału intelektualnego swoich twórców. Aby uniemożliwić ponowne drukowanie pieniędzy na pokrycie deficytu budżetowego, Grabski postanowił uniezależnić nową instytucję od rządu. Dlatego Bank Polski zorganizowany został na zasadzie prywatnej spółki akcyjnej, a nie banku państwowego. Jego kapitał zakładowy wynosił 100 milionów złotych, co było sumą pokaźną jak na ówczesne czasy w skali Europy, a na polskie możliwości - ogromną. Akcjonariuszami mogli być tylko obywatele Polski i polskie podmioty prawne. Rząd, spodziewając się kłopotów ze sprzedażą akcji, został gwarantem emisji - miał wykupić papiery, których nie zdoła nabyć społeczeństwo, z zastrzeżeniem, że udział państwa w banku pozostanie mniejszy niż 50%. Tymczasem oferta zakończyła się sukcesem: obywatele zapisali się na akcje (choć ich ostateczny udział w ilościowym posiadaniu akcji stał się symboliczny), również główne banki polskie zdecydowały się na zaangażowanie kapitałowe, tak, że nastąpiła tzw. redukcja ilości akcji wystawionych do sprzedaży. W tej sytuacji Grabski pozostawił w rękach Skarbu Państwa symboliczny 1% udziału w kapitale. Rola i funkcje tego banku są wielorakie. W pierwszej mierze należy wskazać, że zgodnie z porozumieniem zawartym z Ministerstwem Skarbu bank ten przejął główne pozycje bilansowe aktywów PKKP (rezerwy walutowe i dewizowe, wierzytelności, weksle po dyskoncie i tzw. rachunki żyro), uzyskał również wyłączne uprawnienia do emisji tzw. biletów bankowych, które stały się wyłącznym środkiem płatniczym, a więc posiadającym bezwzględną i bezwarunkową, ustanowioną moc umarzania wszelkich należności pieniężnych przez zapłatę, w II RP dnia 1 lipca 1924 r. Okres przejściowy na wymianę waluty starej na nową oznaczono na 30 dni czerwca 1924 r. W ten sposób wyeliminowano z obiegu pieniężnego prawdopodobnie kilkadziesiąt procent wartości marki polskiej. Waga wycofanych przez ten okres biletów PKKP wyniosła podobno ok. 600 ton. Przebieg procesu wykupu biletów bankowych PKKP rozpoczął się 30 listopada 1923 r. poprzez wycofanie z obiegu biletów bankowych drukowanych w roku 1916. Jak podaje J.A. Szwagrzyk, aczkolwiek myląc biliony z trylionami, (str. 273) wartość emisji pieniądza (w dorozumieniu wraz z przestemplowaniami) w latach 1916-1923 wyniosła jeden trylion, 117 bilionów, 127 miliardów, 954 miliony etc. marek polskich. Posunięciem tym zakończono nie tylko byt prawny PKKP, lecz i wielowalutowość polskiego obiegu pieniężnego.

Wspomniana wcześniej a zatwierdzona dekretem Naczelnika państwa wielowalutowość obiegu pieniężnego wobec fizycznego braku pieniądza polskiego musiała być tolerowana. Jednym z pierwszych kroków odradzającego się Państwa Polskiego, zgodnie z ugruntowaną w tym zakresie nauką historii dotyczącą losów wcześniejszej unii realnej polsko-litewskiej, było dopomnienie się o wspólną dla całego obszaru odradzającego się państwa i jedną walutę narodową. Tymże dekretem Naczelnika państwa z 7 grudnia 1918 r. uznawano PKKP za jedyną instytucję emisyjną „zanim na mocy uchwały sejmowej nie pozostanie powołany do życia Bank Polski". Artykuł 12 dekretu zawierał stwierdzenie, że Kasa może udzielać sześciomiesięcznych pożyczek skarbowi państwa na zasadzie uchwały sejmowej. Dekret przewidywał, że emisja pieniądza nie może przekraczać bez takiej uchwały 500 mln marek polskich rocznie. Już pierwsza ustawa Sejmu z 7 lutego 1919 r. pozwalała na zwiększenie emisji o 250 mln. Zawarte w omawianym dekrecie postanowienia o wielowalutowości, odsyłające do dalszych rozporządzeń ministerialnych dotyczących ustalenia kursu dennej waluty, pozostały pustą literą prawa wobec realiów życia gospodarczego, o czym napisane zostało wcześniej w części dotyczącej podstaw prawnych ustaw emisyjnych. Pojawiło się też szereg innych aktów prawnych zawierających znaczące deklaracje dla dalszej polskiej polityki pieniężnej. W 1919 r. ogłoszono zakaz (nieskuteczny w praktyce) przywozu do Polski banknotów emitowanych przez państwa zaborcze, wycofanych tam, a znajdujących się jeszcze w obiegu w Polsce. Zakaz ten nie dotyczył jednak monet kruszcowych, przymusowo, potem dobrowolnie skupowanych przez Polskę dla potrzeb zebrania rezerwy kruszcowej dla oparcia o nią nowej polskiej waluty. Korony austriackie początkowo stemplowano, ale z uwagi na łatwość fałszowania zaniechano tego. 24 grudnia 1919 r. Sejm przyjął ustawę o wymianie w byłym zaborze austriackim koron na marki polskie według kursu 100 koron za 70 marek polskich. Na wymianę pozostawiono miesiąc. Marki niemieckie wycofano z obiegu w Wielkopolsce i na Pomorzu w 1920 r., wymieniając je bez ograniczeń w relacji 1:1. Tym samym, zyskano niemało zarówno na przejęciu monet kruszcowych jak i na odmiennej sile nabywczej (słabsze w tym roku) polskiej marki. W tym samym roku starano się wycofać z terytorium Rzeczypospolitej rosyjskie ruble carskie, wymieniając je w przeliczeniu 100 rubli = 216 marek polskich.

Na obszarach plebiscytowych polsko-niemieckich i polsko-czechosłowackich sytuacja przedstawiała się nieco odmiennie. W polskiej części Śląska Cieszyńskiego wymiany koron na marki polskie dokonywała Międzynarodowa Komisja Plebiscytowa.

Konwencja polsko-niemiecka zawarta w 1922 r. (konwencja genewska górnośląska) stanowiła, że marka niemiecka ma być w polskiej części Górnego Śląska wyłącznym środkiem płatniczym do 1937 r. Życie spowodowało odejście od konwencji. W 1922 r. tempo inflacji w Niemczech było szybsze niż w Polsce co zachęciło ludność do posługiwania się marką polską, a nie niemiecką, lecz trudno z perspektywy historycznej uznać ten pogląd za pewny. Na pewno zaś, w grudniu 1922 r. rząd polski wydał rozporządzenie o wycofaniu z obiegu w województwie śląskim zdeprecjonowanej marki niemieckiej do l listopada 1923 r.

Po wprowadzeniu marki polskiej na obszar środkowej Litwy (okręg wileński), pod koniec 1923 r. stała się ona walutą obowiązującą na całym obszarze państwa.

Próby wprowadzenia marki polskiej do obiegu Wolnego Miasta Gdańska nie powiodły się. Bank von Danzing od 1924 r. emitował własną walutę - guldena gdańskiego opartego na systemie dewizowo-złotym (z przewagą rezerwy brytyjskiego funta; l funt szterling stanowił równowartość 25 guldenów). Walutę tę zniosły dopiero w roku 1939 władze niemieckie po inwazji na Polskę i zajęciu tego miasta.

Proces wymiany różnorakich biletów na markę polską spowodował wzrost emisji i obiegu marki polskiej. Według szacunków na obieg o równowartości około 8 mld marek polskich, tj. l mld dolarów USA (11 listopad 1918 r.), przypadało około 880 mln marek polskich i nierozpoznane, choć wyżej szacowane wartości pieniężne byłych zaborców. Wartość emisji marki polskiej wyliczona jest na podstawie danych PKKP, powiększyć jednak ją należy o wartość marek polskich znalezionych w PKKP o wartości 360 mln. Szacowanie wartości obiegu pieniężnego na terytorium RP na kwotę 1 mld dolarów potwierdza powołane wyżej szacunki wartości rynku pieniądza obiegowego na tym terytorium na wartość niecałego 1 mld przedwojennych marek niemieckich.

Po zrównoważeniu budżetu i założeniu Banku Polskiego inflacja została zahamowana niemal natychmiast, lecz najpewniej zjawisko to wynikło z deficytu nowego środka płatniczego. Po pewnym czasie pojawiły się jednak trudności z utrzymaniem kursu złotego wobec innych walut. Przyczyny tego zjawiska nie są rozpoznane. Szuka się ich np. w nieurodzaju w rolnictwie, który miał spowodować spadek wpływów z podatków do budżetu. Dodatkowo na rynkach międzynarodowych spadły ceny towarów stanowiących podstawę polskiego eksportu, jak węgiel, drewno i cukier. Większość polskiej kadry naukowej stoi na stanowisku, iż aby zrównoważyć budżet rząd zmuszony był najpierw zaciągnąć pożyczki zagraniczne, a w końcu zwiększyć emisję pieniądza. Trudno jednak całkowicie podzielić ten pogląd. Na pewno jednak rząd, nie mógł dodrukować banknotów, gdyż decyzja taka leżała w kompetencjach niezależnego Banku Polskiego S.A. Ponieważ jednak rynek zaabsorbował wyemitowany pieniądz, a brak było go na utrzymanie płynności finansowej, także z uwagi na brak zdolności redystrybucyjnych procesów przepływu pieniądza przez gospodarkę, rząd zwiększył zatem liczbę wybijanych w Mennicy Państwowej monet, a także druk tzw. biletów zdawkowych (quasi-pieniędzy zastępujących bilon), co w ustawach skarbowych obecnie zwanych budżetowymi odnotowywane było jako dodatkowe dochody. Ponownie pojawiła się inflacja, nazywana małą lub bilonową i zaczęło słabnąć zaufanie do polskiego pieniądza. W tym samym czasie nastąpiła obniżka kursu złotego na rynkach walutowych, co najpewniej było pokłosiem narastającej wojny celnej z Niemcami i przewidywaną przez inwestorów giełdowych nieuchronną katastrofą gospodarki polskiej. Nie jest jednak wykluczone, że polska reforma pieniężna trafiła na moment odpływu amerykańskiego kapitału z Europy i wywołany w ten sposób deficyt podaży amerykańskiego dolara. Inne wyjaśnienie wydaje się być trudne do uzasadnienia, biorąc pod uwagę duży popyt na pieniądz krajowy w obrębie gospodarki polskiej. Pragnąc obronić giełdową wartość nowego, pieniądza Grabski nakłaniał prezesa Banku Polskiego S.A. do interwencji przy użyciu rezerw walutowych. Wobec odmowy, w listopadzie 1925 roku podał się do dymisji. Jednak w następnych miesiącach nastąpiła poprawa wyników eksportu i ogólnej koniunktury gospodarczej w kraju, co zahamowało dalszą deprecjację złotego poprzez wyrównanie w obrębie polskiej polityki pieniężnej deficytu amerykańskiego dolara. Od tego czasu do wybuchu wojny polski pieniądz zachował swoją wartość, choć trudno jest przesądzić czy było to z korzyścią dla rozwoju gospodarki polskiej. W drugiej połowie lat 30-tych za 1 złoty nadal płacono około 19 centów amerykańskich.

Zjawisko pojawienia się fali inflacji po usunięciu z rynku całego starego pieniądza i zastąpieniu go nowym jest niezrozumiałe w obliczu wartości emisji nowego pieniądza, która wyniosła ledwie 709 mln złotych w całym roku 1924 (a więc mniej niż znajdowało się w obiegu (ograniczonym terytorialnie) z roku 1918 marek polskich emitowanych przez PKKP w czasie wojny. Zjawisko to każe z dużą ostrożnością podchodzić do utrwalonych w nauce polskiej przyczyn inflacji lat 1924/1925-1926 i postawioną tezę o braku podaży walut obcych (głównie dolara) na rynku europejskim czyni równie jeśli nie bardziej prawdopodobnym powodem tzw. inflacji bilonowej.

Jak się wydaje, zjawisko to wywarło również ogromny, by nie powiedzieć chorobliwy lęk kreatorów polskiej polityki pieniężnej lat międzywojennych przed pojawieniem się inflacji, którą traktowano jako główną przeszkodę dla utrzymania trwałego kursu walutowego waluty narodowej polskiej.
Łączna ilość biletów wprowadzonych do obiegu w 1924 r.

Nominał Data wprowadzenia do obiegu Ilość sztuk Ogólna wartość w zł.

Bilety zdawkowe (quasi bilon)

1 gr 28.IV 49 171 000 491 710
5 gr 28.IV 11 361 000 568 050
10 gr 5.V 27 144 000 2 714 400
20 gr 7. VII 19 872 000 3 974 400
50 gr 5.V 18 839 000 9 419 500
1 zł 28.IV 100 000 000 100 000 000
2 zł 28.IV 20 300 000 40 600 000
Razem bilety zdawkowe 157 768 060

Bilety bankowe (banknoty)
5 zł 28.IV 16 784 622 83 923 110
10 zł 28.IV 1 680 545 16 805 450
20 zł 28.IV 4 676 845 93 536 900
50 zł 28.IV 2 872 460 143 623 000
100 zł 28.IV 1 733 740 173 374 000
500 zł 28.IV 79 223 39 611 500

Razem bilety bankowe 550 873 960

(Cyt. za Kowalski str. 157.)

Z jednej strony, na pewno istniało powszechne społeczne wspomnienie po starej inflacji, o ile zjawisko wzrostu cen w Polsce w latach 1919-1923 istotnie było klasyczną inflacją a nie wartościową nademisją (nadpodażą) pieniądza. Wówczas bowiem mielibyśmy wyłącznie do czynienia z rynkową denominacją (osiąganą przez podwyższenie nominału) pieniądza obiegowego a nie z inflacją. Istotnych danych w tym zakresie dostarczyć może analiza kursu dolara amerykańskiego w stosunku do dóbr i usług na rynku polskim, przekracza to jednak znacząco ramy tej pracy. Rozejście się nowego pieniądza po kraju także na pewno spowodowało wzmożony popyt na nową walutę, a także na omawiane zjawisko miała wpływ tendencja do uwolnienia złotych zdeponowanych na rachunkach bankowych, co spowodowało przejściową zwiększoną podaż pieniądza złotowego na rynku warszawskim, a więc w szczególności na giełdzie. Z drugiej strony, zdenominowano rachunki bieżące podmiotów gospodarczych i osób fizycznych, prawdopodobnym więc wydaje się twierdzenie, iż przyczyną wzrostu ceny dolara nie była inflacja, lecz wyłącznie techniczny brak pieniądza w obiegu.

Na trafność tego poglądu wskazuje także dosyć długa stabilizacja kursu złotego – do końca roku 1938.
Należy również wskazać na prawdopodobne przeszacowanie wartości pieniądza znajdującego się w obiegu przez twórców reform. Przygotowano bowiem do emisji także banknoty o nominałach 1.000 i 5.000 zł., z ewidentnym zamiarem dokonania korekty technicznej nadwyżek starego pieniądza (marek polskich). Nominałów tych jednak nie wykorzystano w ogóle, co oznacza, że nie zaistniała taka potrzeba, To zaś determinuje pogląd, że pieniądza obiegowego było zdecydowanie mniej(10 razy mniej – skoro w obieg weszły nominały 500 zł., a przygotowane były nominały 5.000 zł.) albo, że nie był on rozłożony proporcjonalnie do terytorium kraju, co wskazywać może na fakt, że hiperinflacja w istocie objęła tylko część, sektor gospodarki, a nie całą, tym bardziej, że w 80% była to gospodarka naturalna, a i zasoby pieniądza kruszcowego pozostawionego po byłych zaborcach, choć przymusowo skupowane w pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości, musiały być znaczne i stabilizowały kurs marki polskiej poza największymi miastami w latach 1923-1924.
Choć są to hipotezy, wydają się być co najmniej prawidłowo uzasadnione logicznie, a na pewno da się twardo bronić teza o ograniczonym do dużych miast Polski zasięgu inflacji.
Wskazywane są też inne przyczyny inflacji bilonowej – konkretnie deficyt budżetowy, który starano się pokryć dodatkową emisją bilonu i tzw. biletów zdawkowych, ponieważ - zgodnie z ustawą o Banku Polskim - bezprocentowy kredyt dla rządu nie mógł przekroczyć 50 mln zł. Wprowadzono do obiegu znaczne ilości bilonu i biletów zdawkowych o wartości (na dzień 31 grudnia 1925 r.) 433,6 mln zł, co teoretycznie (część biletów wycofywano z obiegu) stanowiło ok. połowy wartości pieniądza emisyjnego, udział w rzeczywistym obiegu był jednak zdecydowanie niższy, niemniej jednak wysoki, ponieważ „drobne” przy nieszczególnie wysokich płacach stanowiły podstawę niemal wszystkich transakcji detalicznych.
W drugiej połowie 1926 r. sytuacja gospodarcza uległa wyraźnej poprawie. (w 1926 r. bilans handlowy zamknął się dodatnim saldem 707 mln), pozytywne efekty restrykcyjnej polityki budżetowej ministra Zdziechowskiego i niezła koniunktura gospodarcza w Europie, na co nie bez wpływu było złagodzenie wobec Niemiec wymagań reparacyjnych (plan Dawesa). W drugiej połowie roku w budżecie pojawiła się po raz pierwszy od dłuższego czasu nadwyżka dochodów nad wydatkami. W październiku 1926 r. ustalono maksymalną wartość docelowej wartości bilonu do 12 zł. na jednego mieszkańca, tj. około 360 mln zł. i taką politykę realizowano dosyć długo.

Stanowisko badawcze upatrujące przyczynę inflacji bilonowej z roku 1924 w nademisji biletów zdawkowych i bilonu uznać należy za błędne, ponieważ większość z tej puli wartościowej w obiegu pieniężnym pojawiła się w roku 1925, a nie w 1924, kiedy przejściowo spadła wartość złotego. Z drugiej jednak strony, Grabski podał się do dymisji pod koniec roku 1925, kiedy to istotnie wartość bilonu i biletów zdawkowych mogła być maksymalna.

Powołany w celu skupu monet złotych Urząd Skarbu Narodowego do 1923 r. dokonał zakupów (według wartości nominalnej): 5,9 mln złotych marek, 80 tys. złotych rubli, 8 tys. złotych koron austriackich i 19 tys. złotych franków francuskich.

W wyniku skupu dewiz odtworzono rezerwy banku, które wzrosły o około 100 mln zł. (według parytetu), co umożliwiło wzrost obiegu biletów bankowych do 593 mln złotych. Zwiększona podaż walut pozwoliła Bankowi Polskiemu S.A. na stabilizację złotego. W drugiej połowie 1926 r. wartość złotego utrzymała się na poziomie około 9 zł. za dolara.

Trudno przesądzić powody, dla których następne po rządach Grabskiego gabinety odwróciły się politycznie od wcześniejszych gwarantów stabilizacji gospodarczej, którzy zgodzili wszak się na jednorazowy podatek w kwocie ok 1 mld franków szwajcarskich, choć co prawda później chyba go sabotowali. (Ostatecznie w roku 1933, niezapłacone raty tego podatku umorzono.) Powszechnie podkreśla się element konieczności lawirowania gabinetu Grabskiego pomiędzy oczekiwaniami lewicy a prawicy parlamentarnej. Jego następcy – szeroko rozumiana lewica wolała chyba szukać wsparcia za granicą niż narażać się na polityczny zarzut współpracy z burżuazją i obszarnikami. Misja amerykańskich doradców finansowych zaproszonych do Polski dokonała oceny sytuacji gospodarczej w Polsce, systemu budżetowo-finansowego i bankowego, wskazując na warunki, jakie powinny być spełnione, aby stabilizacja była trwała – tak przynajmniej powszechnie się mówi. Prawda była jednak inna. Grabski widział bowiem krach swojej polityki stabilizacji nowego pieniądza polskiego i zmuszony został do podjęcia ryzyka utraty rezerw kruszcowych celem obrony jego kursu (koniec roku 1924). Pokrycie pierwszej emisji złotego (rok 1924) rezerwami kruszcowymi i walutowymi rezerwami bankowymi wynosiło ok. 90%. Pokrycie kolejnych emisji (rok 1925) spadło do poziomu poniżej 40 (36)%. Grabskiemu brak było nie tylko koncepcji stabilizacji polityki monetarnej, ale i kapitału na pokrycie kosztów nowych emisji, względnie stabilizacji poprzednich do poziomu jaki uznał za właściwy, a więc więcej niż 60%. Pod koniec roku 1925 podał się zresztą do dymisji.

Dalsze losy waluty polskiej opartej o założenia wypracowane przez Grabskiego toczyły się bardziej w kierunku pozyskania kapitału zagranicznego niż krajowego. Konsekwencją niepewności co do stanu polskiej waluty było opracowanie planu stabilizacyjnego. Obie przesłanki spowodowały zaproszenie

do Polski misji kierowanej przez E. Kemmerera (USA), która opracowała pakiet zaleceń dla przebudowy systemu organizacyjnego banku centralnego, opublikowanych następnie w 1927 r. Swoje doświadczenia Kemmerer zdobył jako doradca przy zakładaniu banku centralnego w Kolumbii w 1904 r. i Chile w 1925 r. Misja ta miała charakter półoficjalny, wywarła określony wpływ na strukturę banku centralnego w Polsce, lecz większy jeszcze na realizowaną politykę emisyjną, tym samym dała nowe spojrzenie i poparcie doktrynalne dla innego niż dotychczasowy sposobu jej oceny, w tym także przewidywania skutków i realizacji. Rzec można, iż była niemal doskonała technicznie w warstwie organizacyjnej, gdyż korzystała z doświadczeń uzyskanych w porównywalnych gospodarkach. Nie była też uwikłana politycznie.

Misja opracowała m.in. zalecenia dotyczące zmian statutu Banku Polskiego S.A. Zalecono zwiększenie kapitału zakładowego Banku Polskiego S.A. ze 100 do 250 mln zł., biorąc za podstawę relacje zachodzące między liczbą ludności a kapitałem zakładowym banków emisyjnych krajów rozwiniętych gospodarczo. W memorandum znalazła się także sugestia bicia i wprowadzenia do obiegu polskich monet złotych w niewielkiej ilości. Obiegające banknoty miały mieć charakter tzw. waluty pozłacanej - qualified gold exchange standard (emisja oparta na zasobach złota oraz walut i dewiz wymienialnych na złoto). Rezerwa bankowa nie powinna być uważana, zdaniem misji, za pokrycie obiegu, ale jedynie za ostateczną gwarancję banku. Wskazano też, że wystarczy, by - podobnie jak w USA, Holandii, Szwajcarii – ona i inne „twarde” rezerwy wynosiły ok. 40% pokrycia obiegu. Tej wielkości pokrycie emisji (w sumie obiegu) pieniądza, stabilizacja budżetu i swobodny obrót dewizowy stanowiły podstawę zgody na udzielenie Polsce pożyczki (formalnie uczyniły ro banki prywatne – 62 mln dolarów amerykańskich i 2 mln funtów szterlingów). Pożyczkę zabezpieczono na dochodach z ceł. 75-80% pożyczki zostało przeznaczone na stabilizację złotego (m.in. na umorzenie biletów zdawkowych), reszta natomiast na inwestycje. Nad realizacją planu stabilizacyjnego miał czuwać specjalny wysłannik konsorcjum bankowego – Ch. Dewey. Został on dokooptowany do Rady Banku Polskiego SA na okres realizacji planu stabilizacyjnego.

Stanowisko zaprezentowane w przygotowanym memorandum było rewolucyjne w odniesieniu do całej dotychczasowej polityki monetarnej i pieniężnej gabinetu Grabskiego, oznaczało bowiem praktyczne wycofanie się centralnego banku emisyjnego z funkcji gwarancyjnych dla waluty narodowej. Charakter tych zaleceń nie dotarł wprost do świadomości polityków, trudno przesądzić jaki wpływ wywarł na świadomość polskich ekonomistów.

Plan stabilizacyjny wprowadzono w życie, zmieniając parytet waluty polskiej do złota, o czym napisano zostało wcześniej. Dzięki tym zabiegom rachunkowo-wagowym oraz powiększeniu przez emisję nowych akcji kapitału zakładowego banku emisyjnego oraz zmianę statutu banku na zapisy o gwarancjach dla kapitału a nie dla waluty zmieniono całkowicie oblicze krajowej polityki monetarnej.
Gdy w 1924 r. l złoty był równy l frankowi szwajcarskiemu, to po zmianie parytetu l frank szwajcarski = 1,72 zł. (deprecjacja złotego o 72%). Oznaczało to parytetową zmianę kursu złotego: nowy kurs dolara wynosił 8,91 zł.
Złoty stał się jednak walutą stabilną, a jego parytet nie uległ zmianie o wartości ujemnej. Zmieniał się natomiast kurs, co było konsekwencją dewaluacji walut przeprowadzanych przez różne państwa w latach wielkiego kryzysu. We wrześniu 1931 r. Anglia zawiesiła wymienialność funta i zdewaluowała go o 39%. Jej śladem poszły: Portugalia (dewaluacja o 40%), Szwecja (44%), Norwegia (45%), Dania (51%), Finlandia (49%) i Japonia (66%).
W wyniku dewaluacji funta Bank Polski poniósł stratę 25 mln zł., raczej niewielką z uwagi na śladowe zasoby funta szterlinga, choć jednak formalnie włączonego w polski koszyk obliczeniowy parytetu waluty i wycofał funty z pokrycia kruszcowo-dewizowego. Zamienił je na złoto.
Realizacja jednego z ostatnich wcześniej nie wykonanych zaleceń memorandum stanowiącego podstawę wdrożenia planu stabilizacyjnego polskiej waluty odwlekało się w czasie, z wielu rozmaitych powodów. Ostatecznie dopiero w lipcu 1933 r. Polska przystąpiła do tzw. bloku złotego, do którego należały Belgia, Francja, Holandia, Szwajcaria i Włochy, co wiązało się z utrzymywaniem dotychczasowej polityki pieniężnej.
W tym samym roku USA wstrzymały swobodną wymianę dolara na złoto i zmieniły jego parytet z 20 do 32 dolarów za uncję złota (31,1 gr. złota), a kurs dolara wyrażony w złotych spadł do 5,3 zł. Pomijając, że było kilka rodzajów dolara, odejście tego kraju od dotychczasowych założeń polityki tzw. pozłacanego a nie posrebrzanego pieniądza pomijając wiele całkiem zadziwiających przypadków w historii USA z wcześniejszych 50 lat obrotu kruszcowego stanowiło wyraźny sygnał dla międzynarodowej społeczności bankierskiej w zakresie polityki emisyjnej pieniądza. Złoty, z racji oparcia go także o zasoby dolarowe, pozostawał nadal w adekwatnej relacji do dolara równej tej sprzed denominacji, siła nabywcza dolara w Polsce jednak spadła, tym samym wzrosła atrakcyjność importu inwestycyjnego z USA. Kraj ten jednak po roku 1933 coraz wyraźniej orientował się w polityce gospodarczej o charakterze międzynarodowym na współpracę transpacyficzną w miejsce transatlantyckiej.

Rozdział XV

Poszczególne tytuły podatkowe i organizacja organów podatkowych.


1.Podatki bezpośrednie.
    1. Podatek gruntowy (państwowy)
    2. Podatek od nieruchomości
    3. Podatek przemysłowy
    4. Podatek od kapitałów i rent
    5. Podatek dochodowy (państwowy)
    6. Podatek od spadków (spadkowy) i od darowizn
    7. Podatki majątkowe
      1. Daniny jednorazowe
      2. Podatek od zysków wojennych
      3. Przymusowy wykup metali szlachetnych
      4. Pozostałe nadzwyczajne podatki majątkowe

2. Podatki pośrednie
    1. Podatek od cukru
    2. Podatek od drożdży prasowanych
    3. Podatek od octu
    4. Podatek od wina
    5. Podatek od piwa
    6. Podatek od węgla
    7. Podatek od olejów mineralnych

3. Inne podatki państwowe
    1. Podatek od skrzynek depozytowych
    2. Danina lasowa
    3. Podatek od energii elektrycznej
    4. Podatek giełdowy
    5. Podatek obrotowy
    6. Pozostałe podatki

4. Opłaty
    1. Opłata stemplowa
    2. Pozostałe opłaty
5. Podatki i dochody podatkowe samorządów
6. Dochody z monopoli państwowych
7. Cła

    1. Polityka celna i organizacja władz celnych
    2. Konwencje, przepisy i taryfy celne

8. Organizacja organów skarbowych. Egzekucja podatków
    1. Ministerstwo Skarbu
    2. Organizacja organów podatkowych pierwszej i drugiej instancji
    3. Egzekucja podatków

9. Postępowanie wymiarowe i podatkowe
    1. Postępowanie wymiarowe
    2. Postępowanie kontrolne i podatkowe
    3. Sądowa kontrola postępowań wymiarowych i podatkowych

10. Zagadnienia inne
1. Unifikacja pozaborczych stosunków prawnych
2. Międzynarodowe stosunki podatkowe

(Fragment sekcji 1:)

1.6. Podatek od spadków (spadkowy) i od darowizn.

W przedmiocie opodatkowania spadków i darowizn w chwili wejścia w życie ustawy z 29 maja 1920 roku o zmianie przepisów o opodatkowaniu spadków i darowizn (Dz. U. z 1920 r., Nr 49, poz. 299), na terenie Rzeczypospolitej obowiązywały następujące przepisy:

a) na obszarze b. zaboru rosyjskiego: przepisy art. 25-42 ustawy,

b) na obszarze b. zaboru austriackiego: cesarskie rozporządzenie z dnia 15 września 1915 r. (Dz. U. P. Nr 278) - ze zmianami, wynikającymi z art. 43-46 ustawy,

c) w b. dzielnicy pruskiej: ustawa Rzeszy Niemieckiej z dn. 3 czerwca 1906 r. w brzmieniu, ustalonym ustawą z dnia 3 lipca 1913 r. (Dz. Pr. z r. 1906), str. 654 i z r. 1913, str. 521 - ze zmianami wynikającymi z art. 47-50 ustawy.

Nadto obowiązywać zaczęły na całym obszarze Rzeczypospolitej przepisy art. 2-24 ustawy.

Wolna od podatku była czysta wartość otrzymanego majątku nie przewyższająca 5.000 marek polskich.

Również nie podlegały podatkowi: sprzęty pokojowe i kuchenne, pościel, odzież i bielizna, przeznaczone do użytku w gospodarstwie domowym spadkodawcy lub darującego, a przechodzące na małżonka lub krewnych w linii prostej, jeżeli wartość ich nie przewyższała 10.000 marek polskich.

Stopę podatku wyznaczała załączona do ustawy tabela taryfowa. Wartość otrzymanego majątku dzieliła na 12 przedziałów, od kwoty ponad 5.000 mkp do kwoty przewyższającej 20 mln mkp. Stopa podatku wzrastała w każdym kolejnym przedziale. Uzależniona ona była nadto od kategorii osoby dziedziczącej lub obdarowanej. Kategorii było VI i należeli do niej odpowiednio:

I Małżonek, zstępny,

II wstępny, Przysposobiony, zięć lub synowa,

III rodzeństwo rodzone lub przyrodnie, dzieci rodzeństwa, pasierbowie,

IV krewni do 4 stopnia wyżej niewymienieni (rodzeństwo rodziców, rodzeństwo dziadków, wnukowie rodzeństwa, rodzeństwo stryjeczne lub cioteczne),

V Fundacja, zakład, zrzeszenie lub związek samorządny, mające siedzibę w Państwie Polskim - co do majątku otrzymanego na podstawie rozporządzenia ostatniej woli lub darowizny na cele dobroczynne albo na cele nauki lub nauczania,

VI tu należały wszystkie pozostałe podmioty prawne.

Dla obliczenia podatku należało ustalić podstawę opodatkowania, a tę liczono ustalając wartość majątku po potrąceniach długów i ciężarów spadkowych. Od czystej wartości otrzymanego majątku potrącano sumę, równającą się najwyższej kwocie bezpośrednio poprzedzającego przedziału wartości. Od reszty wymierzało się podatek według stopnia wartości, pod który podpadała cała czysta wartość otrzymanego majątku, od sumy potrąconej zaś ten podatek, który przypadał według stopnia wartości bezpośrednio poprzedzającego.

Wymiarowi podatku od darowizn nie podlegały:

a) zapomogi, udzielone przez Państwo lub związek samorządny na cele użyteczności publicznej,

b) tantiemy, gratyfikacje itp. wynagrodzenia, które pracodawca przyznaje swemu pracownikowi, o ile przedmiotem tego rodzaju darowizny nie jest nieruchomość.

Skarb Rzeczypospolitej oraz polskie zakłady, państwowe, będące odrębnymi osobami prawnymi, były wolne od podatku spadkowego oraz od podatku od darowizn.

Ustawa z dnia 31 marca 1922 roku w przedmiocie zmiany niektórych przepisów o opodatkowaniu spadków i darowizn (Dz. U. z 1922 r., Nr 33, poz. 263), obok innych zmian, podniosła wartość czystego majątku wolnego od podatku do 500.000 mkp. ale jedynie dla I kategorii dziedziczących lub obdarowanych. Dla pozostałych kategorii dziedziczących lub obdarowanych wolna od podatku była wartość 100.000 mkp. Wolna od podatku była również wartość przedmiotów codziennego użytku jeżeli dziedziczącym lub obdarowanym był małżonek lub krewny w linii prostej do kwoty 500.000 mkp. W związku z inflacją zmianie uległa tabela taryfowa (która ulegała dalszej zmianie przy okazji kolejnych nowelizacji) znacznie podnosząc kwoty w przedziałach majątkowych. Co bardzo interesujące, tabela przewidywała dla V kategorii (instytucji) wartość majątku wolną od podatku do 300.000 mkp. Sama treść ustawy o tym wyjątku nie wspomina.

Kolejne zmiany wprowadzono ustawą z dnia 24 marca 1923 r. w przedmiocie wyrównania opłat stemplowych oraz podatków: spadkowego i od darowizn ( Dz. U. z 1923r., Nr 44, poz. 296 ). Oprócz poniesienia kwot wolnych od podatku (I – 12 mln mkp, V – 4 mln, pozostałe 600.000 mkp, przedmioty codziennego użytku – 6 mln) zmianie uległ sposób opodatkowania dla II-VI kategorii dziedziczących lub obdarowanych. Podatek ten należało wymierzyć w ten sposób, aby od sumy, która służy za podstawę wymiaru, pozostało po potrąceniu podatku nie mniej, niż zostaje z najwyższej kwoty bezpośrednio poprzedzającego stopnia wartości po potrąceniu podatku przypadającego na ten stopień. Gdyby z sumy, która służy za podstawę wymiaru, pozostałoby po potrąceniu podatku mniej, niż wynosi kwota wolna od podatku, wymierzyć należało podatek tylko w wysokości nadwyżki podstawy wymiaru ponad kwotę zwolnioną.

Rozporządzeniem Ministra Skarbu z dnia 4 maja 1923 r. w przedmiocie jednolitego tekstu przepisów ustawowych o opodatkowaniu spadków i darowizn na obszarze b. dzielnicy rosyjskiej (Dz. U. z 1923 Nr 55, poz. 391) opublikowano tekst aktu dla b. dzielnicy rosyjskiej, ponieważ pierwotna ustawa z dnia 29 maja 1920 roku przewidywała ogłoszenie brzmienia tej ustawy jedynie dla tejże dzielnicy. Uczyniono to w dniu 2 czerwca 1920 roku (Dz. U. z 1920 Nr 49, poz. 300). Charakterystyczne jest to, że przepisy dotyczące b. dzielnicy rosyjskiej, zgrupowane w ustawie z dnia 29 maja 1920 roku w art. od 2 do 42 uzyskały swoją odrębną numerację.

Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 14 czerwca 1923 r. w sprawie zmiany przepisów o opodatkowaniu spadków i darowizn (Dz. U. z 1923 Nr 61, poz. 453) wprowadzało zmiany wymuszone postępem inflacji. I tak dla wartości majątku zwolnionego od podatku kwoty zmieniły się odpowiednio: 25,2 mln mkp,8,4 mln, 1,3 mln, przedmioty – 12.6 mln.

Rozporządzeniem Ministra Skarbu z dnia 15 września 1923 r. w sprawie zmiany przepisów o opodatkowaniu spadków i darowizn (Dz. U. z 1923 Nr 93, poz. 745) wprowadzono ponownie nowe kwoty wolne od podatku (121 mln mkp, 40,3 mln, 6,2 mln, 60,5 mln).

Ustawa z dnia 3 listopada 1923 r. zmieniająca art. 14 ustawy z dnia 29 maja 1920 r. w przedmiocie zmiany przepisów o opodatkowaniu spadków i darowizn (Dz. U. z 1923 Nr 118, poz. 944) wprowadziła zmianę dziedziczenia lub przyjęcia darowizny po cudzoziemcach. Dotychczas wartość majątku nieruchomego i ruchomego, znajdującego się zagranicą, wliczało się do podstawy wymiaru, jeżeli spadkodawca lub darujący był w dniu otwarcia spadku lub zdziałania darowizny obywatelem Państwa Polskiego. Jeżeli był cudzoziemcem, to majątek, znajdujący się zagranicą, nie podlegał opodatkowaniu. W myśl zmiany, jeżeli spadkodawca lub darujący był w dniu otwarcia spadku lub zdziałania darowizny cudzoziemcem, to majątek, znajdujący się zagranicą podlegał opodatkowaniu tylko wówczas, gdy nabywca był obywatelem Państwa Polskiego.

Rozporządzeniem Ministra Skarbu z dnia 18 grudnia 1923 r. w sprawie zastosowania stałej jednostki do podatków: spadkowego i od darowizn (Dz. U. z 1923 Nr 134, poz. 1114) przyjęto jako przelicznik przeciętną wartość szwajcarskiego franka złotego z pierwszych trzech miesięcy 1923 roku, poprzedzających ustawę z dnia 24 marca 1923 r. w przedmiocie wyrównania opłat stemplowych oraz podatków: spadkowego i od darowizn (Dz. U. z 1923r., Nr 44, poz. 296). Wartość jednego franka złotego wynosiła 7.121 mkp. Przytoczone wyżej kwoty wolne od podatku wprowadzone tą ustawą zostały przeliczone. Kwotę 12 mln mkp zastąpiono kwotą 1.700 fr. zł., 4 mln – 570 fr. zł., 600.000 – 85 fr. zł., 6 mln – 850 fr. zł. W celu obliczenia podatku ustalało się wartość spadku lub darowizny w markach polskich, następnie wartość tę przeliczano na franki złote dzieląc sumę spadku lub darowizny przez aktualną wartość franka złotego.

Ustawa z dnia 18 lipca 1924 r. w przedmiocie zmiany niektórych przepisów o opodatkowaniu spadków i darowizn (Dz. U. z 1924r., Nr 72, poz. 699) wprowadziła już polskiego złotego. Wolna od podatku była wartość spadku lub darowizny dla I kategorii dziedziczących lub obdarowanych w wysokości 10.000 zł., 3.000 zł. dla kategorii II-V. Przedmioty codziennego użytku zwolnione zostały do kwoty 2.500 zł. Liczba kategorii zmniejszyła się o jedną pozycję, gdyż powiększył się katalog osób i podmiotów wolnych od podatku. Do tej pory jedynie Skarb Rzeczypospolitej oraz polskie zakłady państwowe, będące odrębnymi osobami prawnymi, były wolne od podatku spadkowego oraz od podatku od darowizn. Od chwili wejścia w życie ustawy status ten uzyskały także fundacje, zakłady, zrzeszenia lub związki samorządne, mające siedzibę w Państwie Polskim - co do majątku otrzymanego na cele dobroczynne albo na cele nauki lub nauczania, małżonek lub wstępny co do majątku, który darował lub sprzedał spadkodawcy, ochotnicy wojsk polskich z 1920 roku co do darowizny gruntów otrzymanych w związku z walką z najazdem bolszewickim.

Dla wszystkich kategorii dziedziczących lub obdarowanych podatek należało wymierzyć w ten sposób, aby od sumy, która służy za podstawę wymiaru, pozostało po potrąceniu podatku nie mniej, niż zostaje z najwyższej kwoty bezpośrednio poprzedzającego stopnia wartości po potrąceniu podatku przypadającego na ten stopień. Gdyby z sumy, która służy za podstawę wymiaru, pozostałoby po potrąceniu podatku mniej, niż wynosi kwota wolna od podatku, wymierza się podatek tylko w wysokości nadwyżki podstawy wymiaru ponad kwotę zwolnioną. Załączona do ustawy tabela opodatkowania zawierała 14 przedziałów wartości majątku od ponad 3.000 złotych do ponad 50 mln.

Ustawa z dnia 22 lipca 1925 r. w przedmiocie zmiany ustawy z dnia 18 lipca 1924 r. o opodatkowaniu spadków i darowizn (Dz. U. z 1925 Nr 86, poz. 590) wprowadziła niewielkie zmiany, natomiast ustawa z dnia 14 marca 1933 r. zmieniająca niektóre przepisy o opodatkowaniu spadków i darowizn (Dz. U. z 1933 Nr 21, poz. 141) wprowadziła nową tabelę opodatkowania. Wartość majątku podlegająca opodatkowaniu umieszczona została w 12 przedziałach od ponad 3.000 złotych do ponad 100 milionów oraz wyraźnie obniżono stopy procentowe.

Rozdział XVI

1. Zagadnienia ogólne
2. Traktaty i konwencje
3. Przepisy byłych państw zaborczych w zakresie podatków
4. Nadzwyczajne podatki i procedury z lat 1918-1921
5. Polityka pieniężna
6. Organizacja Ministerstwa Skarbu i organów skarbowych
7. Postępowania podatkowe
8. Poszczególne podatki i opłaty
     8.1. Podatki
     8.2. Opłaty
9. Zagadnienia pozostałe
     9.1. Dochody i organizacja monopoli państwowych
     9.2. Dochody kościołów
     9.3. Dochody organizacji pozabudżetowych

Wybrane teksty polskich aktów prawnych z okresu międzywojennego w wersji cyfrowej

Ustawa 1920r. - proszę nacisnąć
Ustawa 1923r.nr.58 poz.412 - proszę nacisnąć
Ustawa 1925r. - proszę nacisnąć
Ustawa 1934r - proszę nacisnąć
Ustawa 1936r - proszę nacisnąć
Ustawa 1938r.nr.79 poz.550 - proszę nacisnąć
147 Rozporządzenie ministra skarbu - proszę nacisnąć



Kontakt do sprzedaży książek:
Grzegorz Walkowski
ul.Hetmańska 38
85-039 Bydgoszcz

e-mail: grzegorzwalkowski@walkowskibiuro.pl





Projekt Firmy INMAKS - link